අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ රචනා වූ ග්‍රන්ථවල මහාවිහාරයේ වූ ප්‍රධාන බුදු පිළිම ගෙයක් ගැන සඳහන් වෙතත් මේ දක්වා මහාවිහාර භූමියෙන් එකදු බුදුපිළිම ගෙයකවත් නටබුන් සොයාගෙන නොතිබිණි. ඊට ප්‍රධාන හේතුව වන්නට ඇත්තේ මෙරට බ්‍රිතාන්‍ය පාලන යුගයේදී නුවරකලාවිය පාලනය කරන මධ්‍යස්ථානය බවට අනුරාධපුරය පත් කරගැනීමෙන් පසු ශ්‍රී මහා බෝධිය අවට ප්‍රදේශය ඔවුන්ගේ පරිපාලන ගොඩනැගිලි ඉදි කිරීමට යොදාගැනීම ය.
ඕපනායක ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ටාශයට අයත් බටදුර ගම්මානයේ බටදුර අම්බලම පිහිටා තිබේ. ඕපනායක දෙල්ගස් හංදියේ සිට ගල්කන්ද මාර්ගයේ කිලෝමීටර 7 ක් පමණ ගමන් කලවිට බටදුර මංසන්දියේ මෙම අම්බලම පිහිටා ඇත. මෙම අම්බලමේ ඡායාරූපයක් හෝ වැඩි විස්තර නොමැත.
අනුරාධපුර කාලයේ සිට මහරහතන් වහන්සේලා වැඩිසිටි මෙම පුරාණ භුමිය තිබෙන්නේ අනුරාධපුර දිස්තිරික්කයේ පදවිය මහා වනය මැද . මෙහි එකල නම ‘පන්නභරය’ මන් යැයි මෙහි හමුවී ඇති සෙල්ලිපි වලින් සනාථ වීතීබෙනවා. මෙම ගල් කඳුවැටිය වටා කටාරම් කෙටූ ලෙන් විශාල ප්‍රමාණයක් තිබෙනවා.
බලංගොඩ බඹරගල ඇල්ල සමහරුන් බඹරැල්ල ඇල්ල කියලත් සමහරු හඳුන්වනවා. බඹරගල ඇල්ල තියෙන්නේ දෙතනගල පැත්තේ මිනිස් වාසයෙන් තරමක් දුරින් නිසා මේ දිය ඇල්ල ගැන වැඩිදෙනා දන්නේ නෑ.
වසම්මලේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය තියෙන්නේ පුජණීය මිහින්තලා භූමියට කිලෝමීටර දෙකහමාරක් පමණ නුදුරින්. මෙහි ගල් ගුහාවක අඩි 20 x 15 පමණ පෘෂ්ටයක ක්‍රිව 6-7 කාලයට අයත්’ සිතුවම් සොයාගෙන තිබෙනවා
ලග්ගල හත්තොට අමුණ ප්‍රදේශයේ මහා වනය මැද, ඓතිහාසික වටිනාකමකින් යුක්ත නටබුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විනාශ වෙමින් පවතී. දෙවැනි අග්බෝ හා වලගම්බා රජ දවස මේ ස්ථානයේ ආගමික මධ්‍යස්ථානයක්වූ බව පුරා වෘත්තවල සඳහන් වේ. නටබුන් අතර පැරැණි ගඩොල්වල කැබැලි කිහිපයක් ද ඇත.
ලංකාවේ උසම සැතපුම් කණුව වශයෙන් ඉතිහාසයට එක්වී ඇති මෙම සැතපුම් කණුව මාතර – කතරගම මහා මාර්ගයේ දෙවිනුවර ශ්‍රී විෂ්ණු උපුල්වන් දේවාලයට සමීපයේ ලංකාවේ ප්‍රකට දේශපාලකයෙක් වූ හිටපු මුදල් ඇමැතිවරයෙකු වූ රොනී ද මෙල් මහතාගේ නිවස ඉදිරිපිට දැකිය හැක.
පොළොන්නරුව පුරා විදු උරුමයන් අතර මින්නේරියේ නාගලකන්දටද හිමිවනුයේ මුල්තැනෙකි. පුළුල් පරාසයක්‌ පුරා විසිරී විහිදී පවතිනුයේ බෞද්ධ විහාර ආරාම සංකීර්ණයක අවශේෂයන්ය.
නාග පබ්බත සේනාසනය නම් තවමත් වන මැද හැංගුනු නටබුන් ගොඩක් පමණි. එදා රහතුන් වැඩ සිටි ගල්ලෙන් වල අද වාසය කරන්නේ වලසුන් සහ දිවියන්ය. වනගත මාවත කෙමෙන් රූස්ස ගස් වලින් ගහණ විය. ඒ සමඟ අහසට නැගුණු විසල් ගල් කුළු රැසක් දර්ශනය වෙමින් තිබිණි.
පහළ කඩුගන්නාව මාවෙල ගම්මානයේ පිහිටා ඇති මෙම විහාරය හතර කෝරලේ ගල්බඩ කෝරලයේ ගන්නෑ (ගංනවය) පත්තුවට අයත් ය. මෙගම කෑගලු සහ මහනුවර දිස්ත්‍රික් මායිමේ පිහිටා ඇත. මේ නිසා විහාරය හැඳින්වෙන්නේ ද ගමේ නමින් මාවෙල වලගම්බා ලෙන් විහාරය වශයෙනි.
මිට වසර 2000 කටත් එපිට දුරාතීතයේදී දෙවන පෑතිස් නිරිඳුන් අනුරාධපුර රාජධානියේ සිට රුහුණු මාගමට යන සංචාරයේදී එක් කඳු මුදුනෙක දෙතිස් ඵල රුහ බෝධීන් වහන්සේ නමක් රෝපණය කළ බව කියැවේ. ඒ ආශ්‍රයේ විහාරස්ථානයක් ගොඩ නැගුණි. එය බෝධිමළු විහාරය නම් විය. මේ පිළිබඳව බෝධි වංශයේ සඳහන්ව තිබේ.
හඟුරන්කෙත කිතුල්පේ රජමහා විහාරය ශ්‍රී ලංකා බෞද්ධ ඉතිහාසයේ වැදගත් විහාරස්ථානයක් වන අතර 1802 ඉංග්‍රීසින් මහනුවර රාජධානිය ආක්‍රමණය කරන විට බුදුන් වහන්සේගේ දළදා වහන්සේ මෙම විහාරස්ථානයේ සඟවා තිබුණි. මෙහි විහාර මන්දිරය තුළ ඇති ප්‍රතිමා අරත්තන විහාරයේ ප්‍රතිමාවලට සමාන ය.
නුවර කරගත් පළමු හා එකම රජු නරේන්ද්‍රසිංහයි. චූළවංශය අනුව මහවැලි ගඟ අද්දර රමණීය පොල් උයනක රජු තම අගනුවර පිහිටුවේය. නගරයක සියලු අංග කෙටි කලක්‌ තුළ එහි ඉදිවිය. කුණ්ඩසාලේ යන්නෙහි අර්ථය “විනෝදාගාරය” යනුයි. වැව් ජලාශ උයන් මැද රජවරු එදා කුණ්‌ඩසාලා හෙවත් විනෝදාගාර පිහිටුවා ඇත. එක් ජනකතාවක්‌ අනුව බුධ හා සිකුරු ග්‍රහයන් අතර ඇති වූ ග්‍රහ යුද්ධයකින් සිකුරු පැරදී සිකුරුගේ කුණ්‌ඩලාභරණ බිමට කඩා වැටුණු ස්ථානය කුණ්ඩසාලේ නම් විය.
වයඹ පළාතේ වාරියපොල නගරයට නුදුරින් පිහිටා ඇති ඓතිහාසික කදිරාගල පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානය ප්‍රදේශවාසීන් අතර ප්‍රසිද්ධියක්‌ උසුලන විහාරස්ථානයක් වශයෙන් හැඳින්විය හැක. මෙම විහාරස්‌ථාන භුමියේ ගලේ බණ්‌ඩාර දෙවියන් සඳහා පුද පූජා කරන දේවාලයක්‌ ද පිහිටා තිබේ.
