මෙම ගිම්හාන මාලිගය (ග්රීෂ්ම මාලිගය) මට්ටම් 3 කින් ඉදිකරන ලද වේදිකාවක් මත ඉදිකර ඇත. සාමාන්යයෙන් මෙම වේදිකාවේ 2 වන මට්ටම දක්වා ජලයෙන් යට වී පවතී. කෙසේ වෙතත්, දිගු වියළි කාලවලදී, ජල මට්ටම අඩු වන අතර මෙම භූමිය සමහර විට ගොඩබිමට සම්බන්ධ වේ. වසර 850+ කට පසුව පවා මෙම මාලිගාවේ මූලික වේදිකාවට අමතරව සමහර බිත්ති සහ පියගැටවල නටබුන් ඇත.
කළුපොකුන නොහොත් කලුදිය පොකුණ මාතලේ දිස්ත්රික්කයේ වගපහන පල්ලේසිය පත්තුව හි කුඹුක්කන්දන්වල සිට ගිනිකොන දෙසින් සැතපුම් එකහමාරක් පමණ දුරින් පිහිටි එරවලගල (පෙරවෙලගල ලෙසද හැඳින්වෙන) කඳු පන්තියක පාමුල පිහිටි විශාල ආරාමයක නටබුන් සහිත ස්ථානයකි.
මුලතිව් දිස්ත්රික්කයේ කුරුන්දි (කුරුඳුමලේ, කුරුන්දවාශෝක දෙමළ: කුරුඳුමලෙයි) නටබුන් වර්තමානයේ දේශපාලනඥයින් විසින් නොකඩවා බාධා කරනු ලබන මෙවන් ස්ථානයක් වන අතර මෙය හින්දු කෝවිල් භූමියක් මිස බෞද්ධ ස්ථානයක් නොවන බව ප්රකාශ කරයි. කුරුඳුමලේ නටබුන් 1905 පුරාවිද්යා වාර්තාවේ විස්තර වශයෙන් ලේඛනගත කොට තිබේ.
වන්දනාකරුවන්ට ඇස නොගැටුණු කිරිබත් වෙහෙර පුරාවිද්යා ස්ථානය පිහිටා ඇත්තේ පූජනීය අනුරාධපුර නගරයේ විජයාරාම නටබුන් සහ මල්වතු ඔයට ඉහළින් ඇති ගල් පාලම අතර ය. අඩි 30 ක් උස සහ අඩි 425 ක වට ප්රමාණයකින් යුත් මෙම ස්ථූපයේ නටබුන් පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අර්ධ වශයෙන් ප්රතිසංස්කරණය කර ඇති නමුත් වන්දනාකරුවන් පැමිණෙන්නේ කලාතුරකිනි.
ශුෂ්කවූ මහඔය ප්රදේශයේ සැඟවුණු වෙහෙරගල, උණුවතුරබුබුල නමින් හැඳින්වෙන ගම්මානයේ පවතින ගල්පර්වත සහිත කඳු ප්රදේශයකි. මෙම පර්වතයේ තිබී හමු වූ පුරාණ නටබුන් ක්රි.පූ 2 වන සියවස දක්වා කාලයකට දිව යයි. වෙහෙරගල ආරන්ය සේනාසනය මහඔය නගරයේ සිට මාදුරුඔය මාර්ගයේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ දුරින් පිහිටා තිබේ.
මෙම ප්රදේශය ආශි්රතව සාලිය කුමරු සහ බිසව සේ සැලකෙන අශෝකමාලා යන දෙදෙනා ජීවත්ව සිටි බවත්, සාලිය කුමරු විසින් සිය රජුට විළඳ වට්ටියක් මෙහිදී පූජා කර ඇති නිසා විළඳගොඩ යන නම මෙම ස්ථානයට ලැබුණු බවත් ආරණ්යවාසී භික්ෂුන්වහන්සේ විසින් කරුණු පැහැදිලි කරන ලදී.
විවිධ වකවානු වල ශ්රී ලංකාවේ සංචාරය කොට සටහන් ලියා තැබූ අය අතින් මහත් වර්ණනාවට ලක් වූ පැරණි ජලාශය කුමක් ද යන්න විමසුව හොත් මුල් ම තැන හිමි වන්නේ කන්තලේ වැවට ය. හබරණ සිට ත්රිකුණාමලයට යන අයෙකු නොවරදවාම පසු කරන කන්තලේ වැව, ප්රධාන මාර්ගයක පිහිටීම නිසාත් එයට ම ආවේණික පරිසර පද්ධතිය නිසාත් මෙම මගෙහි ගමන් කරන කිසිවකුට මඟ නොහැරේ.
ඩෙල්ෆ්ට් ප්රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය යාබද භූමියේ දක්තට ඇති නටබුන් අතර සුවිශේෂිත පරෙවි කූඩුව හමුවේ. එවකට ඩෙල්ෆ්ට් දුපතෙහි වාසය කළ ලන්දේසීන් විසින් ඩෙල්ෆ්ට් හා අනෙකුත් දූපත් අතර පණිවිඩ හුවමාරු කිරීම සඳහා පරවියන් යොදා ගත් බව පැරණි මූලාශ්රවල සඳහන් වේ.
පොඩාපේ රජමහා විහාරය කෑගල්ල දිස්ත්රික්කයේ අරනායක හා බුලත්කොහුපිටිය අතර ගුරුගල්ලෙන නමින් හඳුන්වන දුර බැහැර ප්රදේශයක සැඟවී ඇති පුරාණ විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථානයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ පන්සලේ ටැම්පිට විහාරයයයි.
මහනුවර රාජධානි කාලයට අයත් මෙම කුඩා අම්බලම පිහිටා තිබෙන්නේ හඟුරන්කෙත උදළුමඩ ගම්මානයේය. විශාල තුරු සෙවනක් යට සිසිල් ජල පහරක් අසලින් සාදා ඇති මෙම අම්බලම හතරැස් ලෙස සැලසුම් කොට තිබෙනවා. කුට්ටි කල කළුගල් යෙදූ කණු හතරක් මත වහලය රඳවා තිබෙනවා. සතර වටේ සදා ඇති කෙටි බිත්තිය හිඳ ගැනීමට හැකිවන අයුරින් නිර්මාණය කොට ඇති බව පෙනෙනවා.
බෙලිගල ශ්රී විජය සුන්දරාරාම රජමහා විහාරය සාමාන්ය වහරේ බෙලිගල රාජමහා විහාරය ලෙස ප්රචලිතය. එය කෑගල්ල දිස්ත්රික්කයේ අලව්ව සහ නෙලුන්දෙනිය අතර පිහිටි පුරාණ විහාරයකි. ඓතිහාසික වාර්තාවලට අනුව, බෙලිගල විහාරය ශ්රී මහා බෝධි (දෙතිස්පල මහා බෝධි අංකුරයක් රෝපණය කළ ස්ථානයකි.
දෙවනගල රජමහා විහාරය කෑගල්ල දිස්ත්රික්කයේ මාවනැල්ල ප්රදේශයේ පිහිටි නිතර ආන්දෝලනයට හා ජාතිවාදී ඉස්ලාම් ජාතිකයින්ගෙන් බැටකන පුරාණ විහාරස්ථානයකි. දෙවනගල විහාරය ඉදිකර ඇත්තේ පොලොන්නරුව රාජධානියේ මහා පරක්රමබාහු රජුගේ (1153-1186) යුගයේදී බව විශ්වාස කෙරේ.
ක්රි.පූ. 3 වන සියවසේදී ප්රාදේශීය රජෙකු වූ මහානාග රජ විසින් යටාල වෙහෙර ඔහුගේ බිසව පුතෙකු බිහිකළ ස්ථානයේ ඉදි කොට තිබන බව විශ්වාසයයි. මෙම ස්තූපය ඓතිහාසික ලියවිලි වල මනි චෛත්යය සහ යත්තලය ලෙසත්, එම ස්ථානයේ තිබී හමු වූ සෙල්ලිපි වල දළදා චෛත්යය ලෙසත් දක්වා ඇත .
චාල්ස් ගොඩකුඹුරේ මහතා ගණේගම මෙම ස්ථානයේ අඩි 11 දිග අඩි 4 අඟල් 9 පළල ශෛලමය ආසනයක් හා ඒ අසල පසින් යටවී තිබු උළු කැබලි සැලකිල්ලට ගනිමින් එහි ආසන ගෘහයක් තිබී ඇති බව අනුමාන කොට ඇත. එබැවින් මෙහි ඉතිහාස කථාව අනුරාධපුර මුල් යුගය දක්වා දිවෙන බව පෙනේ.
උත්තිමඩුව ආසනඝරය පිහිටා ඇත්තේ අනුරාධපුර දිස්ත්රික්කයේ උත්තිමඩුව ගම්මානයේ ය. මෙම ස්ථානය මුලින්ම ගවේෂණය කරන ලද්දේ 1962 දී ය. මෙම ගල් ආසනය අඩි 11 අඟල් 8 ක් දිග අඩි 5 ක් පළල සහ අඩි 1 ක් පමණ ඝනකමකින් යුක්ත විය.
කැබිතිගොල්ලෑව පිහිටි හල්මිල්ලවැටිය කලාගම් වෙහෙර ක්රිස්තු පූර්ව කාලයට අයත් අතීත විහාර සංකීර්ණයකි. පුරාණයේ දකුණු ඉන්දියාවවේ අඛණ්ඩ ආක්රමණයන් හමුවේ අනුරාධපුර යුගයෙන් පසු ශිෂ්ඨාචාරය දකුණට සංක්රමණය වීමත් සමඟ සමෘද්ධිමත් වූ සිය ගණනක් වූ බෞද්ධ ආරාම දෙමළ හමුදාවන් විසින් විනාශ කරන අතර පසුව ස්වභාව ධර්මය විසින් විනාශ කෙරිණි.
කටුවන්නාව ආසනඝරය ශ්රී ලංකාවේ දැනට ඉතිරි වී පවතින ආසනඝර ව්යුහයන්ගෙන් එකකි. මෙය වෘත්තාකාරව ගල් කණු 20ක් මත රඳවා තිබී ඇත.
අම්පාර – මහියංගණ මාර්ගයේ ගල්ඔය යෝජනා ක්රමයේ මායිමේ අම්පාර පුළුකුණාව ගුහා සහ පෞරාණික නටබුන් විශාල වනාන්තරයකින් වැසුනු කන්දක් මත පිහිටා ඇත. කන්දේ දකුණු කෙලවරේ කටාරම් සහිත ලෙන් විශාල ප්රමාණයක් පිහිටා තිබේ.
අලිමංකඩ සිට සැතපුම් තුනක් ඊසාන දෙසින් පිහිටි ඉයකාච්චි ප්රදේශයේ ලන්දේසීන් විසින් කොයිල්වයාල් ගම්මානය අසල ඉදිකරන ලද “පැස් බෙශුටර්” (Pas Beschutter) නම් දෙවන බලකොටුව පිහිටා ඇත. මෙතැන් සිට ඊසාන දෙසින් තුන්වන ලන්දේසි බලකොටුව වූයේ “පැස් පයිල්” (Pas Pyl) ය.
හේවායින්න ගම්මානයට යන මාර්ගය ලබුගම – පුවක්පිටිය මාර්ගයේ පිහිටා ඇත. මෙම මාර්ගයේ මීටර් 500 ක් පමණ දුරින් ජනප්රිය කුමාරි ඇල්ල පිහිටා ඇත. එම මාර්ගය ඔස්සේ තවත් මීටර් 250 ක් ගමන් කළ විට පුළුල් නමුත් කුඩා දිය ඇල්ලක් වන හේවායින්න ඇල්ල වෙත පැමිණිය හැකිය.
