Ruins of Ancient Kurundumale (Kurundavashoka) Viharaya in Mullaitivu – මුලතිවු කුරුඳුමලේ (කුරුන්දවාශෝක) පුරාවිද්‍යා භූමිය

RATE THIS LOCATION :1 Star2 Stars3 Stars4 Stars5 Stars (1 votes, average: 5.00 out of 5)
Ruins of Ancient Kurundavashoka Viharaya in Mullaitivu
Ruins of Ancient Kurundavashoka Viharaya in Mullaitivu
Photograph by : Ven.Santha Bodhi himi

The northern part of Sri Lanka was inaccessible to the Sri Lankans for over 30 years due to the LTTE terrorists controlling the most of this area. After the defeat of the LTTE in 2009, this area has seen a massive development in the infrastructure and facilities enabling any Sri Lankan to travel and visit any area.

Along with this freedom to access these forbidden jungles, ruins of hundreds of ancient Buddhist sites hidden in the jungles of Mullaitivu District, Vavuniya District, Mannar District and  Kilinochchi District have been discovered by the Army. Due to 30+ years of ethnic cleansing of Tamil Tiger Terrorists supported by Tamil politicians, Buddhist villages which supported few monks in some of these temples also have disappeared.

Even after the end of the LTTE , Tamil Politicians are continuously creating obstructions using the innocent civilian villagers around national heritage sites to stop these being developed or conserved.

The ruins at the Kurundumale ( Tamil : Kurundumalei) in Mulathivu district is such a place currently being fought by the politicians stating that this is a site of a Hindu Kovil and not a Buddhist site. The ruins of Kurundumale has been documented in an archaeological report of 1905.  An inscription which was recorded at this site has now disappeared. In August 2013, this site was declared as a protected archaeological site by a gazette notification.

To understand the importance of this site, we need to go back to the time of the arrival of the great Mahinda Thero to the country in 250 BC. The preaching of the Buddha were in the language of of Pali. The Atuwa (අටුවා) are the text written in Pali which describes the the deeper areas in Tripitaka in detail. When the Buddhism was brought to Sri Lanka, the local priests stared documenting the deeper analysis of Tripitaka in local language (Hela Basa) which were collectively called Helatuwa (හෙළටුවා). Helatuwa consist of three Attakatha (අට්ඨකථා). These are Maha Attakathawa (මහා අට්ඨකතාව), Pachchari Attakathawa (පච්චරි අට්ඨකතාව) and Kurundi Attakathawa (කුරුන්දි අට්ඨකථාව).

It is believed that the Kurundi Attakatha has been documented in the Kurundavashoka Viharaya (Kurundashoka Viharaya) in Kurundumale. According to Mahavamsa, the Kurundavashoka Monastery has been built by king Kallatanaga (109-104 BC) and records various donations by king Aggabodhi I (575-608) and king Vijayabahu I (1070-1110).

The first to report these ruins in some detail was Mr J. Penry Lewis, Government agent, Northern Province in his report of the Vanni in The Manual of Vanni District in 1895.

The most extensive ruins in the whole Province are those at Kuruntanurmalai, or Piyangala, at the south end of the embankment of the Kuruntankulam tank. Mr. Parker thinks that —

This is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon. A flight of stone steps led from the end of the bund to the summit of the hill. The top of the hill is flat, and of elliptical or oval shape. Round the side facing the bund, and possibly round all the summit, a retaining wall of squared blocks of the hard altered gneiss has been built to a height of 7 ft. or 8 ft. at a batter 1/2 to 1.

There are several ruins on tho hill. and at the back of tho northern part of the bund ; but they are all dilapidated, more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time. About half-way between the southern end of the bund and the southern most bund is the site of an ancient temple, with a stone five-headed cobra.

Behind the bund there are the ruins of at least three temples or buildings of importance, such as at Madukanda, Mahakachetkodi, Iratperiyakulam, &c., having three parallel rows of squared stone pillars ; in one case there had been at least three of these rows. At one place there were standing two doratupla stones covered with carved figures of guardian goddesses, exactly like those at Madulcanda, but they were more than half buried, and the space between them, where there is evidently a flight of steps, is completely buried, with a tree growing in the middle. (Stones were removed from Kuruntanurmalai (in 1858 I believe) to build the Mullivaykkal temple. The doorway of that temple is constructed of carved stones from that site.)

One of the two makara torana stones which form the bahistiacle of the steps as at Madukanda is lying on the surface turned over on its side, and the other is probably lying buried somewhere near. On digging here the top step was seen, and the whole are probably in- situ. There is also a large inscribed slab. In another place are a roughly-executed figure of a bull, the head broken off but forthcoming, and a figure representing a worshipper. These figures evidently belonging to the Hindu temple which was built after the Tamil invasion.

There is also a large heap of bricks, apparently the remains of a dagoba. and there are pillars on all sides.

The town or large village that was built on the low side of the embankments, and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water-sources is termed Kurungama in the inscription. The Tamil name was Kuruntanur. The later Tamil residents built a temple here, and they demolished the vihare built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the bricks and the stonework to it. It is not known when the tank was breached and the town was abandoned ; all that can be said is that there is nothing to indicate that the place has been inhabited since the thirteenth or fourteenth century.


Kuruntankulam.—Inscription by Mahindu III. (937-1013 a.d.), who visited the tank with his mother (?) and daughter in the eighth year of his reign. It is on a large slab, and is one of the largest inscriptions in the Island, but for the most part now illegible, containing —

Chiefly a series of rules like those on the Mihintale tablets, to be observed by the monks who were stationed here, but a few references of more general interest are included in it, and allusion is made to the king’s great lake (which would appear to be Tannirmurippu), and also to some disputes that were having an injurious effect on the cultivation. The king, who states that he himself was the writer of the inscription upon the stone, and who appears to have had some doubts regarding his orthographical powers, commands that those rules ” shall continue in force, and not be upset or reconstructed if letters are missing.

The town that existed on this site is termed Kurungama in the inscription.

This slab is now in three pieces. The letters on it are very fairly and evenly cut, each one separated by horizontal lines cut as straight as if they had been done with a ruler, and there is a raised border round the stone.

Manual of the Vanni districts (Vavuniya and Mullaittivu), of the Northern Province, Ceylon (1895)

According to Lewis, this inscription was half buried however completely copied in November 1890.

According to Parker, this is one of the largest rock inscription. This inscription has been made during the reign of king Mahinda III (801-804) to resolve a dispute relating use of water in Kurangama Reservoir. The report also records that the stupa was protected by a Vatadage (Stupa House).

According to the archaeological report of of 1905, Kurundumale had the most extensive ruins in the Province. The description of the site from the 1905 report is as below;


A hill in the jungle about seven miles north-east of Otiya-malai. Tlie name means “hill of the Kuruntan tree ;” the kuruntan is called panguru-gaha in Sinhalese.

The cart track from Otiya-malai crosses the beds of several tanks and streams. It is not particularly good in dry weather, and must be impossible in wet.

Between Otiya-malai and Kumila-munai on the shore of the Nay-aru lagoon there is permanent water at one place “only within easy distance of the track. That is at Tannir-murippu , which simply means “water breach,” and is the spot where the main breach in the bund of the great nameless tank occurs. Here there is a large deep pool of rather evil-flavoured water.

At the foot of Kuruntan-malai, which is about a mile and a half north of the breach, there is a large shallow pond, beside which drinkable water can be got by digging.

Kuruntan-malai stands between the north end of the tank called Tannir-murippu and the south end of the bund of Kuruntan-kulam. Both these bunds lose themselves in the lower slopes of the hill. The hill is densely covered with jungle, in places thorny, so it is difficult to judge of its height. But I should guess it to be about 200 feet. It entirely differs from all other hills visited on this circuit, for there is not a single rock on it, and it rises equally steeply on all sides to where it is terraced, near the summit.

The summit is flat and measures 150 yards by 100 yards. It is rectangular in shape, and about three acres in area. It is raised about 10 feet above the terrace below, and was surrounded by a retaining wall, built in batter to prevent slips. This wall is traceable for the whole circuit, and in several places is in fairly good preservation. All this part is very densely overgrown, so that without doing a lot of clearing it is not possible to give very accurate measurements. However, those on which my plans and description are based are approximately correct. On the summit there are four buildings clearly defined and three more are indicated by heaps of debris.

Before giving an account of the buildings it is necessary to first describe the material of which they are built, for although in many respects the general plan of construction is according to the conventional Sinhalese style of architecture, yet the peculiarity of the material renders the appearance far from ordinary.

The pillars and steps are monolithic and gneiss, as at Anuradhapura and elsewhere ; but the walls of the buildings and of the terraces, the dagaba, and its several tiers are all built of small cut blocks of stone like large bricks, equally unlike the stone walls of the Anuradhapura builders and the later Polonnaruwa brickwork. The stone is a hard, brown, porous one, rather like solidified sponge. Mr. Parker, in his remarks on this hill, calls it “altered gneiss.” It is cut into blocks about 10 in. by 12 in. by 4 1/2 in., but not always of exactly the same size, and these are laid dry in no regular bond. None of the walls seem to have been coated with plaster.

The buildings are placed approximately one in each corner, as follows. The Dagaba in the north-east, the Vihare in the north-west, the Wata-da-ge in the south-east, and a large building of good finish in the south-west. This last is probably a Pilima-ge.

The Dagaba was a very small one on a lofty base built in four tiers, of which I think the upper two were circular. Owing to the” lack of tenacity of the stone blocks, and consequent decay of the building, it is not easy to make sure of this. On both the south and west of the lower tier steps led up in the wall to the higher level, as at Mirisavetiya Dagaba at Anuradhapura. One pillar stands before the western side of the Dagaba, and probably formed part of a chapel or altar-house.

The Dagaba retains enough of its shape, and at the same time is sufficiently breached, to show that it was built throughout of the stone blocks already described.

The Vihare is a thirty-six pillar building, 50 ft. by 40 ft. , which faces east. The walls and entrance are below ground. The pillars are well dressed, and measure 1 ft. square by about 10 ft. above ground. The Wata-da-ge is a circular building 35 feet in diameter. The outer wall is built about 2½ feet thick of stone blocks, and includes twelve pillars, all broken. Within this is another circular room surrounded by eight pillars, of which three are unbroken and stand about 5 feet above the debris. .All the pillars are square. The entrance is on the north and consists of four plain stone steps 3 ft. 8 in. wide. If these were guardstones and balustrades, they have been removed or destroyed.

The Pilima-ge is by far the most elaborate of the three pillared buildings, and is in the best preservation. It consists of a building on a platform. The platform measures about 85 ft. by 64 ft., and is held up by a retaining wall built of stone blocks to a height of 4 or 5 feet. The entrance to this is on the east. It has plain steps and plain volutes as balustrades ; the guardstones are missing. The building measures about 36 ft. by 30 ft., with an additional porch 15 feet square. The main building has thirty-six plain square pillars about 8 ft. by 1 ft. by 1 ft., and the porch has ten pillars, of which at least four, which are all broken, had capitals of different pattern from any I have seen before. The entrance is buried, but it is possible to see that the guardstones bore ” flower pot ” designs. The doorway between the porch and the main body of the building had a fine stone lintel about 6 feet long, the greater portion of which lies on the ground near by. It is ornamented along its whole length by a double row of carved ganas and makaras; the former are quite unlike the ordinary ganas of the Sinhalese carvings, and have what appears to be high brimless hats on their heads. There are twelve in one row and eight in the other. The walls of the building were built of stone blocks.

Besides the four buildings mentioned above, there are two mounds of stone blocks that seem from their positions to have been porches respectively of the Vihare and of the Wata-da-ge. Near to the south wall, and about equidistant from the Wata-da-ge and the Pilima-ge a few pillars show the site of another small building. There is nothing else above ground on the summit. Below the summit there is a terrace which was retained by a wall similar to that which surrounds the summit. On the north and on the east the terrace was 60 feet wide, but concerning the two remaining sides I am more doubtful, though clearing the undergrowth would settle the matter at once. In the plan I have drawn this terrace wall in dotted lines.

On the terrace there are sixteen collections each of twelve wedged stone pillars, These were doubtless the pansalas and the living part of the monastery. On the south and west sides of the hill I am inclined to think there was a lower terrace. I found traces of a wall more than 200 feet wide of the summit on the west, and on the south, besides more traces of walls at a similar distance, I found a long deep pokuna about 80 ft. by 60 ft. This pond is only a hollow now, but perhaps excavation would show it to have been stone-lined.

All that remain to be described on the hill are the two broad flights of steps which connect the monastery on the terraces with the ancient city below. An account of the eastern flight, which is the more perfect, will serve for both.

From the summit level to the terrace below there is a flight of eighteen steps, each formed of a gneiss slab 17 ft. long by 10½ in. by 6 in. This flight is not sunk through the retaining wall, but starting at its edge, projects for about 10 feet as a landing, and then descends to near the middle of the terrace. Then from the edge of the terrace a grand flight of 100 steps, each 17 ft. by 1 ft. 4½ in. by 6½ in., descends the hill unbroken into the forest below. This flight does not reach to the bottom of the hill, but of the flight which probably continued below it there is now no trace, save where a single stone here and there shows up half-buried. The northern steps are in worse preservation, but have one thing which is lacked by those on the west. At a point about 100 feet from the summit there are a pair of plain guardstones in situ, but buried to within 6 inches of their tops.

From the top of this hill the monks of old must have had a view calculated to gladden the heart of any ruler in Lanka who may have worshipped at the shrines there. Below the hill, on the south-west, stretched the thousands of acres of the tank called Tannir-murrippu. Far to the east lie the pale blue waters of the shallow Nay-aru lagoon, and beyond it the briglit line of the sea. While north , south , east, and west lay a fertile country of tanks and rice fields innumerable.

By climbing the dagaba, and thus rising above the jungle, one can gain a beautiful prospect even now. But in place of the great tank and the pleasant fields there is only forest, which reaches the horizon on all sides but the east, dark and unbroken.


Bounded on the west by Kuruntan-kulam, and on the south by the slopes of Kuruntan-malai, lies the buried town that goes by the name of Kuruntan-Ur. Many of the ruins lie within a quadrilateral space perhaps 200 acres in extent, which is surrounded on three sides by a bund that was topped by a wall of stone blocks, the fourth being the bund of the tank.

The whole area is dense jungle, and without excavation or prolonged exploration it is not possible to judge of the quality or extent of more than a few of the larger buildings. But pillar stumps are to be found at frequent intervals all over the walled space.

There does not seem to have been any one building much larger than the rest, but of small buildings

there were a great number. Items are —

☯ A small nearly levelled dagaba.
☯ A few stone pillars beside which lies the greatly damaged stone figure of a bull. This was probably a Sivite temple.
☯ A large yoni stone 3 ft. by 3 ft. 3 in. with a hole 1 ft. 1½ in. in diameter cut in it.
☯ A brick well 4 ft. 6 in. wide and 25 feet deep, 20 feet being dry laid brickwork, and the rest cut into soft rock.
☯ A sedent figure in an attitude of prayer cut in bas-relief on a slab of stone 2ft. 6in. by 1 ft. 9 in.
☯ Several pillar buildings with Naga-raja guardstones.
☯ A brick building, probably a Hindu kovil, which has collapsed and become a mound.

These show a thorough mixture of Buddhist and Hindu ruins.

The “Manual of the Vanni” mentions a large slab inscription here, but I was unable to find it. From the breach in the tank bund a stream has cut a channel through the town, and its bed is a mine of pottery. I have never at any place seen so many large fragments of pottery ; they stick out of the banks and bed of the stream everywhere. One very nearly complete pot I picked up was of very thick heavy make, and measured 8 inches across ; another fragment had a design of flowers stamped on it.

A mile to the north of the tank I found a ruined stone bridge of the usual “stone carpentry” type. On one of the pillars are cut two curious marks each 3 in. long, aid each like a flattened ” H” placed sideways. With regard to the probable history of the town and monastery of Kuruntan, Mr. Lewis in his “Manual of the Vanni” says —

” — There are several ruins on the hill, and at the back of the northern part of the bund ; but they are all dilapidated, more through willful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time.

In another place are a roughly-executed figure of a bull, the head broken off but forthcoming, and a figure representing a worshipper. These figures evidently belonged to the Hindu temple which was built after the Tamil invasion.

The later Tamil residents built a temple here, and they demolished the vihare built by Sanghabodhi and other buildings and removed nearly all the bricks and stonework to it. — “

Without wishing to obtrude my opinion, I cannot altogether agree that the inference drawn from these extracts is borne out by observation of the ruins.

The ruins on the hill are undoubtedly Buddhistical , and they are in much better preservation than any of those on the flat. If a Tamil ruler had demolished the older Sinhalese buildings and built his gods temple out of the materials thus obtained, his temple would presumably exist in better preservation than its robbed predecessor. But this is not the case. I do not think the condition of the monastery on the hill is any worse than would result from ordinary decay, taking into consideration its situation and material.

Some few stones, probably carvings, may have well been removed, but the buildings have not to my mind suffered depredations equal to demolition, or to anything approaching it. Had a builder wished to tax the hill monastery for stone, he would have removed the easily obtainable and workable steps of the two great flights up the hill. But this does not seem to have been done.

Moreover, the ruins in the town beneath the tank do not show a larger proportion of remains undoubtedly Tamil than does the city of Polonnaruwa.

I cannot help thinking that the kovils in the town were built by some later Sinhalese King, who while upholding the ancient religion, like Solomon, tolerated the introduction of the new.


After the 1905 report, the next report comes from Ven. Ellawala Medhananda Thero who had visited this site in 1964.

“No responsible person ever wanted to repair or reconstruct or consolidate the Buddhist shrines of Mulativu District when there was free access to the area. There is no other epoch that such a failure is felt than present times. A very holy place met with such a misfortune is Kurundavashoka Vihara eponymed Kurundammale at present. This is situated north of Tannimurippukulam tank close to Kumulamunai near Nedunkarni, in thick jungle. One has to follow hunter’s game tracks to reach the mountain. Kurundanmale was also named Piyankallu (sin: Piyangala

The mountain spreads over an area of about 100 acres, The upper-most part is a Hat surface oval in shape. There were two paths to reach the top level from North and South, when I visited it in .1964. 

The brick mound on top of the mountain, 140’ in the round and 21’ in height, was a stupa that outshone all other objects around. Some other foundations show characters of Image houses. A pit is dug at the entrance to one such building. That can be considered to be a Vatadage (circular relic mouse). The two wells or rather ponds that supplied water for the religious site are filled with mud. Signs of an outer wall can be seen. There were flights of steps to the structures where climbing was necessary. Ruins show that the religious place started some where in the Pre Common Era and existed for many centuries. 

No other place I visited in this district had such an amount of ruins. Unfortunately no inscriptions are met with here. But a document that mentions about king Mahinda III (801 804) tells us about a dispute regarding water in a tank at Kurangama. C. W. Nicolas is of opinion that this dispute arose on the waters of Tannimurippukulam. We struggled hard to find out this inscription, but the efforts were in vain. There is a story among the settlers here mainly Tamils that Buddha in one of His visits trod on this rock. Considering all, it is worthwhile to be more inquisitive about the place. 

A village named Kurundaka is mentioned in the commentaries. The ‘Kadaim poth’ (information On boundaries) mentions Kurundugamurata. The word ‘rata’ means a district or an area. ‘Padi rata’ is mentioned as closer to Kurundurata in Pujavali and Nikaya Sangraha. Kurundurata, Kurundugaamurata, Kurundaka can be the same area. Padirata is known today as Padaviya. Chronicles say about Parakramabahu 1 l (1236 -70) defeating the forces of Magha at Kurundi. Chandrabhanu who invaded Shri Lanka at a recent period, is said to have enticed the Sinhala people at the same place. Ivers is of opinion that Kurundurata is present Kanda Korale and Kadavat Korale. Some believe that it is Karikattumalei South that belongs to the Vavuniya District. Aggabodhi I (571-604) built a vihara named Kurunda. Vijayabahu I reconstructed it. Aggabodhi I also constructed the Kurunda Vapi (Kurundu Vava) and a coconut grove there. Khallata Naga (100-103) built the Kurundavashoka Viharaya. It was also known as Kurundapasaka. 

Kurundavashoka is the shortened from of ‘Kurundavapi Ashoka’. The Ashoka vihara close to the Kurunda vapi was named thus. The term ‘Kurunda’ is present in all forms. The earlier said inscription tells of Kurungama. Kurundama also is similar. As some Commentaries are older than the chronicles, (esp. Sihalattha Katha) we can conclude that Kurundagama and its vihara existed from the time of Ven. Mahinda. One of the commentaries was written here. All these suggest that this sacred place was in existence from the Pre Common Periods and Buddhist Bhikkhus lived there from such a length of time. The Manorathapurani mentions of a bhikkhu in the full name of Kurundakavasi Pussamitta Thera. 

At least two days are necessary to do a general inspection of ruins at Kurundankulama and Tannimurippu Kulam. The Tamil villager who showed us the way presented himself to carry me on his back as I was tired. Such was the friendship between the two races then. Terrorism has over-ruled all other sentiments today and we find that we cannot step into those places. The villagers today face many hardships. Such Places where Buddhist heritage flourished are today in pathetic conditions.”

The Sinhala Buddhist heritage in the East and the North of Shri [i.e. Sri] Lanka.

The jungles which the Kurundumale Monastery existed was declared as an protected archaeological area by the gazette number 7981 published on May 12th 1933. Again on 16th August 2013, this are area was declared as an protected archaeological site. But in 2018 when the department of archaeology started conservation of the location, the politicians of the TNA agitated the Tamil people of around the area and threatened the officers of the department and two Buddhist priests who had visited the site to see the ruins. They managed to stop the conservation work and obtained a temporary restraining order from the courts by citing that this conversation efforts may cause civil unrest in the area. The joke was that it was these TNA MPs who were creating the civil unrest.

Fortunately in October 2018, the judge in the Mullativu courts gave permission for the Archeology Department to proceed with the conservation work.

To reach this historic site from Vavuniya town, travel on the A9 you will reach the Puliyankulama where the road will divert to Nedunkeni. Then take the Nedunkeni road travel past Nedunkeni and towards Mullativu for 6 km to reach an unmarked gravel road to the right leading towards the jungles. Travel on this road for 10 km through the Thannimuruppu Reservation to reach the access area to these ruins. Then you need to trek through the jungle to reach the discovered area of ruins. The top of the hill covering about 20 acres is filled with ruins of ancient buildings. There has been a kabook wall encircling the top of the hill and remains of this wall are still seen at some places.

Ruins of one ancient stupa can be seen on the southern side of the ruins. All you will see today is a large mound of earth with a diameter of about 120 feet rising to about 20 feet overgrown with trees. Treasure hunters has taken their own time digging this stupa in search of treasures. Ruins of various buildings can be seen scattered around this area. Rock pillars, broken moonstones, balustrades and steps are scattered on the rock as well as at the lower levels.

Around 2020 efforts to find the remains of this ancient monastic complex were accelerated by some of the priests and civil supporters with constant disruptions of Tamil Politicians now claiming this land to be a Hindu Kovil.

The excavation teams had discovered the remains of the Stupa and part of the large inscription buried under sand. This is the second piece of the inscription which was discovered and the third is yet to be found.

During the excavation of the stupa built with Kabook blocks an exquisitely carved octagonal “Yupa Gala“, the central pillar of the Stupa’s of the early era. Tamil politicians jumped on to this discovery s well stating that a Siva Linga had been found at the Kurundumale site despite similarly designed Yupa Gal found all over the country.

The excavations of site still continues and hopefully more of this site will be conserved without political interference.

ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු ප්‍රදේශය වසර 30 කට වැඩි කාලයක් එල්ටීටීඊ ත්‍රස්තවාදීන්ගේ පාලනය යටතේ පවතී බැවින් ශ්‍රී ලාංකිකයන්ට ප්‍රවේශ විය නොහැකි විය. නමුත් වසර 2009 දී එල්ටීටීඊය පරාජයට පත්වීමෙන් පසු, මෙම ප්‍රදේශය යටිතල පහසුකම් හා පහසුකම්වල දැවැන්ත සංවර්ධනයක් පෙන්නුම් කර ඇති අතර ඕනෑම ශ්‍රී ලාංකිකයෙකුට ඕනෑම ප්‍රදේශයකට සංචාරය කිරීමට අවස්ථාව ඇති වී තිබේ.

LTTE ත්‍රස්තවාදය අවසන් වීමත් සමග පෙර ප්‍රවේශ විය නොහැකි වනාන්තර තුලට නිදහසේ පිවිසීමට අවස්තාව ලැබිණි. මුලතිවු දිස්ත්‍රික්කය, වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය, මන්නාරම දිස්ත්‍රික්කය සහ කිලිනොච්චි දිස්ත්‍රික්කයේ වනාන්තරවල සැඟවී ඇති පුරාණ බෞද්ධ ස්ථාන සිය ගණනක නටබුන් යුද හමුදාව විසින් මේ වන විට සොයාගෙන ඇත. දමිළ දේශපාලනඥයින්ගේ සහාය ඇතිව වසර 30 කට වැඩි කාලයක් දෙමළ කොටි ත්‍රස්තවාදීන් විසින් බෞද්ධයන් සිටි ගම්මාන සමුලඝාතනය කිරීම නිසා මෙම ප්‍රදේශ වල සුළුවෙන් හෝ පැවති බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන රැක බලාගත් භික්ෂූන් කිහිපදෙනාටත් දායකයන් නොමැති විය.

LTTE ත්‍රස්තවාදය අවසන් වීමෙන් පසුව පවා දෙමළ දේශපාලනඥයින් විසින් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන අවට සිටින අහිංසක දෙමළ ගම්වැසියන් උසිගන්වමින් මෙම ස්ථාන සංවර්ධනය හෝ සංරක්ෂණය කිරීම නැවැත්වීමට ගෝත‍්‍රික අන්තවාදයක් ක්‍රියාත්මක කරමින් පවතී.

මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයේ කුරුඳුමලේ (දෙමළ: කුරුඳුමලෙයි) නටබුන් වර්තමානයේ දේශපාලනඥයින් විසින් නොකඩවා බාධා කරනු ලබන මෙවන් ස්ථානයක් වන අතර මෙය හින්දු කෝවිල් භූමියක් මිස බෞද්ධ ස්ථානයක් නොවන බව ප්‍රකාශ කරයි. කුරුඳුමලේ නටබුන් 1905 පුරාවිද්‍යා වාර්තාවේ විස්තර වශයෙන් ලේඛනගත කොට තිබේ. මෙම ස්ථානයේ සොයාගන්නා ලද සෙල්ලිපියක් අද අතුරුදහන් වී ඇත. 2013 අගෝස්තු මාසයේදී ගැසට් නිවේදනයකින් මෙම ස්ථානය ආරක්ෂිත පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කොට ඇත.

මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ඇති වැදගත්කම අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා, ක්‍රි.පූ 250 දී මහා මහින්ද තෙරණුවෝ මේරටට පැමිණි කාලය වෙත අප ආපසු යා යුතුය. බුදුන් වහන්සේගේ දේශනා පාලි භාෂාවෙන් විය. අටුවා යනු පාලි භාෂාවෙන් ලියා ඇති අතර ඒවා ත්‍රිපිටකයේ ගැඹුරු ධර්මය සවිස්තරාත්මකව විස්තර කෙරෙන ලේඛනයි. මිහිඳු හිමියන් බුද්ධාගම ශ්‍රී ලංකාවට ගෙන ඒමෙන් පසු ලංකාවේ සිටි භික්ෂුන් මෙම ගැඹුරු විශ්ලේෂණ දේශීය භාෂාවෙන් (හෙළ බස) ලේඛනගත කළහ. ඒවා හෙළටුවා ලෙස හැඳින්වේ. හෙළටුවා අට්ඨකතා තුනකින් සමන්විත වේ. ඒවා මහා අට්ඨකතාව, පච්චරි අට්ඨකතාව සහ කුරුන්දි අට්ඨකථාව යන අට්ඨකථා තුනෙන් සමන්විත බව ශාසන ඉතිහාසයේ සඳහන්වේ.

කුරුන්දි අට්ඨකථාව කුරුඳුමලේ කුරුන්දවාශෝක විහාරය (කුරුන්දවාශෝක විහාරය) හි ලේඛනගත කර ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. මහාවංශයට අනුව, කුරුන්දවාශෝක ආරාමය කල්ලටනාග රජු (ක්‍රි.පූ. 109-104) විසින් ඉදිකර ඇති අතර එයට පළමුවන අග්ගබෝධි රජු (575-608) සහ පළමුවන විජයබාහු රජු (1070-1110) විසින් විවිධ පරිත්‍යාගයන් කොට ඇත. 1905 පුරාවිද්‍යා වාර්තාවට අනුව, කුරුඳුමලේ නටබුන් එම ප්‍රදේශයේ පුළුල්ව ව්‍යාප්ත වී තිබී ඇත.

මෙම නටබුන් පිළිබඳව මුලින්ම සවිස්තරාත්මක වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කරන්නේ 1895 දී උතුරු පළාතේ රජයේ ඒජන්ත ජේ. පෙන්රි ලුවිස් (J. Penry Lewis) වන්නිය පිළිබඳ වාර්තාවක් වන “වන්නි දිස්ත්‍රික්කයේ අත්පොත”හිය (Manual of Vanni District).

මුළු පළාතේම වඩාත් පුළුල් නටබුන් පවතින්නේ කුරුන්තන්කුලම් වැව බැම්මෙහි දකුණු කෙළවරේ කුරුන්තන්මලෙයි නොහොත් පියංගල හිය. පාකර් මහතා මෙසේ විශ්වාස කරයි;

බුදුරජාණන් වහන්සේ ලක්බිම දෙවන සංචාරයේ දී මෙම ස්ථානයටද වැඩම කොට ඇති බව කියනු ලැබේ. වැව් කණ්ඩියේ සිට කඳු මුදුන දක්වා ශෛලමය පඩි පෙළක් ගමන්කරයි. කඳු මුදුන පැතලි වන අතර ඉලිප්සාකාර හැඩයෙන් යුක්තය. අඩි 7 ක් හෝ අඩි 8 ක් පමණ උසකින් යුත් රැඳවුම් පවුරක් වැව මුහුණලා ඇති දිශාවේ හෝ බොහෝවිට සම්පූර්ණ කඳු මුදුණ වටා බැඳ ඇත.

කඳු මුදුනේ සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසේ පිටුපස නටබුන් කිහිපයක් තිබේ. නමුත් ඒවා බොහොමයක් නටබුන් වී ඇත්තේ කාලයාගේ ඇවෑමෙන්ත නොව පසුකාලීන දෙමළ වැසියන් විසින් හිතාමතාම කල විනාශයන් හේතුවෙනි. වැව් බැම්මෙහි දකුණු කෙළවරට භාගයකට පමණ දුරින් නාග පෙණ පහක් කැටයම් කල ගලක් සහිත පුරාණ විහාරස්ථාන භූමියකි.

වැව් බැම්මට පිටුපසින් මඩුකන්ද ,මහකච්චකොඩිය, ඉරියට්පෙරියකුලම වැනි අවම වශයෙන් විහාර තුනක හෝ වැදගත් ගොඩනැගිලි තුනක නටබුන් ඇත. මෙම ස්ථාන වල සමාන්තරව පිහිටුවා ඇතිව පේළි තුනක් සහිත හතරැස් ගල් කණු පවතී. එක් ස්ථානයක මඩුකන්ද මුරගල හා සමාන දොරටුපාල කැටයම් සහිත මුරගල් දෙකක් තිබී ඇත. මෙම මුරගල් උසින් අඩකට වඩා පොළොවේ වැළලී තිබූ අතර, එම මුරගල් දෙක අතර ඇති හිඩැස අනුව එහි සම්පූර්ණයෙන්ම වැළලුණු පියගැට පෙළක් ඇති බව පෙනේ. මුරගල් අතර විශාල ගසක් මැද වැඩෙමින් පවතී. කුරුන්තන්මලෙයි පැවති මෙම මුරගල් දෙක (මම විශ්වාස කරන ආකාරයෙන් 1858 දී) මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිලේ ද්වාරය ඉදිකිරීම සඳහා මෙම ස්ථානයෙන් ගලවා ඉවත් කොට ඇත.

මඩුකන්ද මෙන් මෙහි පියගැට පෙළ දෙපස පවතින මකර තොරණක් සහිත කොරවක්ගල් දෙකෙන් එකක් පොළොව මතුපිටින් වැතිරී ඇති අතර අනෙක් කොරවක්ගල ආසන්නයේ පොළොවට වැළලී තිබිය හැක. මෙහි කැණීම් කිරීමේදී ඉහළම පියගැට දැකගත හැකි වූ අතර, අන් පියගැටද පොළොවට යටවී එසේම තිබිය හැක. මෙහි විශාල ශිලා ලේඛනයක් ද ඇත. තවත් තැනක රළු වශයෙන් නිම කරන ලද ගවයෙකුගේ රූපයක් පවතී. එහි හිස කැඩී ගොස් ඇති අතර එයට නමස්කාර කරන ආකාරයෙන් නෙළන ලද මිනිස් රුවක්ද පවතී. මෙම කැටයම දෙමළ ආක්‍රමණයෙන් පසු ඉදිකරන ලද හින්දු කෝවිලකට අයත් බව පෙනේ.

නටබුන් වූ දාගැබක ගඩොල් විශාල ප්‍රමාණයක් විසිරී තිබේ. මෙම දාගැබේ සෑම පැත්තකින්ම කුළුණුපිහිටයි.

වැව් බැම්ම පහතින් නගරයක් හෝ විශාල ගම්මානයක් පැවති බව ඒ පෙදෙසේ කුඩා ජල මූලාශ ඔස්සේ ඇති මැටි වළන් කැබලි පෙන්වන අතර එය ශිලා ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැඳින්වේ. එහි දෙමළ නම කුරුන්තනුර් ය. පසුකාලීන දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදි කර ඇති අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් ඉදිකරන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා ඒවායේ ගඩොල් සහශෛලමය කොටස් සියල්ලම ඉවත් කර ඇත. මෙම වැව් බැම්ම බිඳුණු කාලය හෝ නගරය අත්හළ කාලය නොදනී. නමුත් දහතුන්වන හෝ දහහතරවන සියවසේ සිට මෙම ස්ථානයේ ජනාවාස ඇති වී නොමැති බව පැවසිය හැකිය.


කුරුන්තන්කුලම් – තුන් වන මිහිඳු රජුගේ සෙල්ලිපිය. (937-1013 ක්‍රි.ව.), ඔහුගේ පාලන සමයේ අටවන වසරේදී තම මව (?) සහ දියණිය සමඟ වැව නැරබීමට ගිය කල කරවා ඇත. එය විශාල පුවරුවක පිහිටා ඇති අතර එය දිවයිනේ විශාලතම සෙල්ලිපි වලින් එකකි. නමුත් එය බොහෝ දුරට කියවීමට දුෂ්කරය –

මිහින්තලේ සෙල්ලිපි වැනි මෙහි සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක්ද මහා වැව (පෙනෙන පරිදි තන්නිමුරිප්පු) ඔහු ඉදිකළ බව හැඟවීමක්ද වගාවට අහිතකර ලෙස බලපාන සමහර ආරවුල්පිළිබඳවද සෙල්ලිපියේ සඳහන්ය. ගලෙහි කොටා ඇති සෙල්ලිපියේ ලේඛකයා තමා බවත්, ඔහුගේ බලතල පිළිබඳව යම් සැකයක් ඇති බවත් පෙනෙන රජතුමා, මෙහි අකුරු මැකී ගියද එම නීති රීති දිගටම ක්‍රියාත්මක වන ලෙස අණ කරයි.

මෙම අඩවියේ පැවති නගරය සෙල්ලිපියේ කුරුංගම (කුරන්ගම) ලෙස හැඳින්වේ.

මෙම ගල් පුවරුව දැන් කැබලි තුනකින් යුක්තය. එහි ඇති අකුරු ඉතා අලංකාරව හා ඒකාකාරව කපා ඇත. සෑම පේලියක්ම තිරස් රේඛා වලින් වෙන් කොට ඇත්තේ කෝදුවක් තබා කැපුවා හා සමානව කෙලිනි. මෙම පුවරුව වටා උන්නතත් වූ දාරයක් කපා ඇත.

Manual of the Vanni districts (Vavuniya and Mullaittivu), of the Northern Province, Ceylon (1895)

ලුවිස්ට අනුව, මෙම සෙල්ලිපිය අඩක් වැළලී තිබුනද වසර 1890 නොවැම්බරයේදී එය සම්පූර්ණයෙන්ම පිටපත් කර ඇත.

පාකර් මහතාට අනුව මෙහි හමුවූ සෙල්ලිපිය ලංකාවේ හමුවූ විශාලතම සෙල්ලිපි වලිනි එකකි. මෙම සෙල්ලිපිය තුන්වන මහින්ද රජුගේ (801-804) පාලන සමයේදී කුරංගම වැවේ ජලය භාවිතය සම්බන්ධ ආරවුලක් විසඳීම සඳහා සකස්කොට ඇත. මෙම වාර්තාවේ මෙහි ඇති මෙම ස්ථූපය වටදාගෙයකින් ආරක්ෂා කර ඇති බව ද සඳහන් වේ.

1905 පුරාවිද්‍යා පාලණ වාර්තාවට අනුව, කුරුඳුමලේ මෙම පළාතේ වඩාත්ම නටබුන් ඇති ස්ථානයයි. මෙම පාළන වාර්තාවේ කුරුඳුමලේ පිළිබඳ විස්තරය පහතින් දැක්වේ;


ඔටියා-මලයි” සිට ඊසාන දෙසින් සැතපුම් හතක් පමණ දුරින් වනාන්තරයේ කන්දක් පවතී. එහි නාමයේ තේරුම “කුරුන්තන් ගසේ කන්ද” යන්නයි. කුරුන්තන් සිංහල භාෂාවෙන් “පන්ගුරු ගහ” ලෙස හැඳින්වේ.

“ඔටියා-මලයි” සිට ඇති කරත්ත මාර්ගය වැව්, ඇළ දොළ කිහිපයක තරණය කරමින් ගමන් කරයි. මෙම මාර්ගය තරණය කිරීම වියළි කාලගුණය තුළ වූවද අපහසු අතර වැසි කාලගුණ කාලයේදී තරණය නොහැකි විය යුතුය.

නයි-ආරු” කලපු වෙරළේ “ඔටියා-මලයි” සහ “කුමිල-මුනායි” අතර කරත්ත පාරේ සිට අඩු දුරක ඇති ස්ථානයක ස්ථිර ලෙස ජලය එකතු වී ඇත. මෙය “තන්නි-මුරිප්පු” ලෙස හැඳින්වෙන අතර මෙය නමක් නොමැති විශාල වැවේ වැව් කණ්ඩිය කැඩී ගිය ස්ථානයයි. මෙහි පල් වූ ජලය සහිත විශාල ගැඹුරු තටාකයක් පවතී.

මෙම වැව් බැම්ම කැඩී ගිය ස්ථානයේ සිට සැතපුම් එකහමාරක් පමණ උතුරින් පිහිටි කුරුන්තන්-මලයි පාමුල විශාල නොගැඹුරු පොකුණක් ඇති අතර, ඒ අසල කැණීමෙන් පානීය ජලය ලබා ගත හැකිය.

කුරුන්තන්-මලයි තන්නි-මුරිප්පු නමින් හැඳින්වෙන වැවේ උතුරු කෙළවර සහ කුරුන්තන්-කුලම්හි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර අතර පිහිටා ඇත. මෙම වැව් දෙකෙහි කණ්ඩිය කඳු බෑවුමට එක්වේ. මෙම කන්ද යම් ප්‍රදේශයන්හි කටු සහිත ගස් සමග ඝන ලෙස කැලෑවෙන් වැසී ඇත. එබැවින් එහි උස විනිශ්චය කිරීම අපහසුය. නමුත් මා සිතන පරිදි එය අඩි 200 ක් පමණ උස විය යුතුයි. මා මෙම ගමනේ සංචාරය කරන අනෙකුත් සියලුම කඳු වලට වඩා එය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් ය. මන්දයත් එහි එක පර්වතයක්වත් නොමැති අතර, එය සෑම පැත්තකින්ම එක හා සමානව ඉහළට නඟින අතර එය කඳු මුදුනට ආසන්නව බැමි සේ උස් වේ.

මෙම කන්දේ මුදුණ සමතලා වන අතර යාර 150 ක් යාර 100 ක් පමණ දිග පළල වේ. එය හතරැස් හැඩයෙන් යුක්ත වන අතර අක්කර තුනක් පමණ වේ. එයට පහළින් බැම්මේ සිට අඩි 10 ක් පමණ ඉහළට ඔසවා ඇති අතර, ලිස්සා යාම වැළැක්වීම සඳහා රැඳවුම් පවුරකින් වට කොට ඇත. මෙම පවුර මුළු කන්ද වටාම සොයාගත හැකි අතර ස්ථාන කිහිපයක තරමක් හොඳ සංරක්ෂණයක පවතී. මෙම ප්‍රදේශය ඉතා ඝන ලෙස වැඩී ඇති බැවින් විශාල ශුද්ධ කිරීමකින් තොරව නිවැරදි මිනුම් ලබාගත නොහැක. කෙසේ වෙතත්, මගේ සැලසුම් සහ විස්තරය පදනම් කරගත් ඒවා දළ වශයෙන් නිවැරදි ය. මෙම කඳු මුදුනේ ගොඩනැගිලි හතරක් පැහැදිලිව පෙනන අතර තවත් තුනක් නටබුන් ගොඩවල් ලෙස පවතී.

මෙම ස්ථානයේ ගොඩනැගිලි පිළිබඳ විස්තරයක් දීමට පෙර ඒවා ඉදිකරන ලද ද්‍රව්‍ය පළමුව විස්තර කිරීම අවශ්‍ය වේ. මක්නිසාද යත් මෙම ගොඩනැගිලි අංග හා සැලැස්ම බොහෝ දුරට සාම්ප්‍රදායික සිංහල ඉදිකිරීම් නිර්මාණ ශිල්පයට අනුව සිදු වී ඇති වුවද මෙම ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීමේ අමුද්‍රව්‍යය සුවිශේෂය.

කුළුණු සහ පියගැට අනුරාධපුර සහ වෙනත් තැන්වල මෙන් ගලින් සාදා ඇත. එහෙත් ගොඩනැගිලිවල බිත්ති, මළු බැමි, දාගැබ සහ එහි ස්ථර සියල්ලම විශාල ගඩොල් වැනි කුඩා ගල් කුට්ටි වලින් නිමවා ඇත. එය අනුරාධපුර ඉදිකරන්නන්ගේ ශෛලමය බිත්ති හා පසුකාලීන පොලොන්නරුව ගඩොලින් නිමකළ නිර්මාණය මෙන් නොව, ගල තද, දුඹුරු, සිදුරු සහිත ඝන වූ ස්පොන්ජියක් වැනි පාශාණයකි. එම පාෂාණය අඟල් 10 x අඟල් 12 x අඟල් 4½ කුට්ටි වලට කපා ඇත, නමුත් සෑම විටම එකම ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත නොවේ. මෙම බිත්ති කිසිවක් කපරාරු කර ඇති බවක් නොපෙනේ.

ගොඩනැගිලි පහත පරිදි එක් එක් කොනෙහි දළ වශයෙන් තබා ඇත. ඊසානදිග කොනෙහි දාගැබද, වයඹ දෙසින් වීහාරයද, ගිනිකොන දෙසින් වටදාගේද සහ නිරිත දෙසින් හොඳ නිමාවකින් යුත් විශාල ගොඩනැගිල්ලක් ද ස්ථානගත කොට ඇත. මෙම අවසාන ගොඩනැගිල්ල පිළිම ගෙය විය යුතුය.

දාගැබ උස් වූ අත්තිවාරමක් මත ස්ථර හතරකින් නිමවා ඇති අතර ප්‍රමාණයෙන් කුඩාය. මම සිතන පරිදි ඉහළ ස්ථර දෙක වෘත්තාකාරය. මෙම ගල් කුට්ටි වල ස්ථායිතාව අඩු බැවින් එහි ප්‍රතිපලයක් ලෙස මෙම ගොඩැල්ල නටබුන් වීම නිසා මේ පිළිබඳව නිගමනයකට ඒමට අපහසුය. අනුරාධපුරයේ මිරිසවැටිය දාගැබෙහි මෙන් පහළ ස්ථරයේ දකුණු හා බටහිර දෙපස බැම්මේ පියගැට ඉහළ තලයට නැඟී ඇත. එක් කණුවක් දාගැබහි බටහිර දෙසට ඉදිරියෙන් පිහිටා ඇති අතර එය බොහෝ විට පූජාසන ගෘහයක කොටසක් විය හැකිය.

දැනටමත් විස්තර කර ඇති ගල් කුට්ටි හාවිතයෙන් දාගැබ සම්පූර්නයෙන්ම ඉදිකර ඇති බව පෙනීමට තරම් එය විනාශ වී ඇති නමුත් දාගැබේ එහි හැඩය තවමත් විද්‍යාමාන වේ.

විහාරය කුළුණු තිස් හයක ගොඩනැගිල්ලකි. එය අඩි 50 x අඩි 40 ප්‍රමාණයෙන් යුත් අතර නැගෙනහිර දෙසට මුහුණලා ඇත. මෙහි බිත්ති සහ දොරටුව පොලොව මට්ටමට පහළින් පවතී. මෙහි කුළුණු අලංකාරව සැරසිළි කොට ඇති අතර වර්ග අඩි 1 ක හරස්කඩක් හා අඩි 10 ක් පමණ පොලොව මට්ටමට උඩින් පවතී. වටදාගේ අඩි 35 ක විෂ්කම්භයකින් යුත් වෘත්තාකාර ගොඩනැගිල්ලකි. පිටත බිත්තිය අඩි 2½ ක් පමණ ඝනකම ගල් කුට්ටි වලින් නිමවා ඇති අතර කුළුණු දොළහක් වේ. මම කුළුණු කැඩී පවතී. ඊට ඇතුලතින් කුළුණු අටකින් වට වූ තවත් වෘත්තාකාර කාමරයක් මේ තුළ ඇති අතර ඉන් 3ක් නොකැඩී ඇති අතර වටදාගේ නටබුන් අතරින් අඩි 5 ක් පමණ ඉහලට පවතී. සියලුම කුළුණු හතරැස් ය. දොරටුව උතුරින් පිහිටා ඇති අතර අඩි 3 අඟල් 8 ක් පළල සරල ගල් පඩි හතරකින් සමන්විත වේ. මෙහි මුරගල් හෝ කොරවක්ගල් පිහිටියේනම් ඒවා ඉවත් කර හෝ විනාශ කර ඇත.

මෙහි පිළිම ගෙය කුළුණු ගොඩනැගිලි තුනෙන් වඩාත්ම විස්තීර්ණ වන අතර එය වඩාත් හොඳ සංරක්ෂණ තත්වයේ පවතී. එය වේදිකාවක් මත ගොඩනැගිල්ලකින් සමන්විත වේ. මෙම වේදිකාව අඩි 85 x අඩි 64 පමණ ප්‍රමාණයෙන් වන අතර අඩි 4 ක් හෝ 5 ක් උසට ගල් කුට්ටි වලින් නිමවා පවුරකින් රඳවා ඇත. මෙහි පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා පවතී. එය සරල පියගැටපෙළකින් සහ සරල කොරවක්ගලකින් සමන්විත වේ. මෙහි මුරගල් අතුරුදහන් වී ඇත. මෙම ගොඩනැගිල්ල අඩි 36 ක් අඩි 30 ක් පමණ වන අතර අමතර ද්වාරමණ්ඩපය අඩි 15ක් වේ. ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ලේ අඩි 8 x අඩි 1 x අඩි 1 ක් පමණ වන සරල හතරැස් කුළුණු තිස් හයක්ද ද්වාරමණ්ඩපයේ කුළුණු දහයක් ඇති අතර, අවම වශයෙන් හතරක් කැඩී බිඳී ගොස් ඇත. මෙහි කුළුණු හිස් මා පෙර දැක තිබු මෝස්තරයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන් වෙනස්ය. දොරටුව වැළලී ඇති වුවද මුරගල් හි පුන්කලස නිර්මාණයක් කැටයම් කොට ඇති බව පෙනේ. ද්වාරමණ්ඩපය සහ ප්‍රධාන ගොඩනැගිල්ල අතර දොරටුවේ අඩි 6 ක් පමණ කැටයම්දි වූ ශෛලමය උඩළිපතක් තිබී ඇති අතර ඉන් තරමක විශාල කොටසක් බිම වැටී පවතී. එහි අලංකාර කැටයම් කරන ලද ගණ සහ මකර කැටයම් පේළි ද්විත්වයක් එහි සම්පූණ දිගෙහි පවතී. මෙම ගණ රුප සිංහල කැටයම්වල සාමාන්‍යයෙන් දකින ගණ රුප වලට වඩා වෙනස්ය. ඒවායේ හිස මත උස් තොප්පි ඇති බව පෙනේ. මේවා එක් පේළියක දොළොස් දෙනෙක් ද අනෙක් පේළියේ අටක් ද දැකගත හැක. ගොඩනැගිල්ලේ බිත්ති ගල් කුට්ටි වලින් නිමවා ඇත.

ඉහත සඳහන් කළ ගොඩනැගිලි හතරට අමතරව, පිළිවෙලින් විහාරයේ සහ වටදාගේ යන දෙකෙහි ද්වාරමණ්ඩප ලෙස පෙනෙන නටබුන් ගොඩ දෙකක් තිබේ. දකුණු පවුරට ආසන්නයේ සහ වටදාගේ සහ පිළිමගේ මද්‍යයේ කුළුණු කිහිපයක් තවත් කුඩා ගොඩනැගිල්ලක පැවැත්ම පෙන්වයි. කඳු මුදුනේ වෙනත් නටබුන් නොමැත. කඳු මුදුනට පහළින් රැඳවුම් පවුරකින් වටවූ තවත් මළුවක් පවතී. මෙම මලුව උතුරෙන් සහ නැගෙනහිරින් අඩි 60 ක් පළලය, නමුත් ඉතිරි පැති දෙක සම්බන්ධයෙන් මට වඩාත් සැක සහිතය. මෙහි යටිකැලෑව ඉවත් කළහොත් එය විසඳා ගත හැක. මෙම මළුවේ රැඳවුම් පවුර මම සැලැස්මේ තිත් රේඛාවලින් ඇඳ ඇත.

මෙම මළුවේ කුළුණු දොළොස් බැගින් වූ ස්ථාන 16 ක් ඇත. මේවා පන්සල් සහ සංඝාවාස විය. කඳුකරයේ දකුණු හා බටහිර පැතිවල පහළ මළුවක් ඇතැයි සිතීමට මම කැමැත්තෙමි. කඳු මුදුනේ සිට අඩි 200 ට වඩා පළල බටහිර දෙසින් සහ දකුණින් සමාන දුරින් බිත්තිවල අංශු මාත්‍රවලට අමතරව අඩි 80 x අඩි 60 පමණ දිග පළල ගැඹුරු පොකුණක් මට හමු විය. මෙම පොකුණ දැන් කුහරයක් පමණි, නමුත් මෙහි ශෛලමය බැමි කැණීම් කොට සොයාගත හැකි විය හැක.

මෙම කන්දේ විස්තර කිරීමට ඉතිරිව ඇත්තේ පුරාණ නගරය හා යටි මළුව සම්බන්ධ කරන පුළුල් පියගැට පෙළ මාර්ග දෙකකි. වඩාත් පරිපූර්ණ වන නැගෙනහිර පියගැට පෙළ මාර්ගය පිළිබඳ විස්තරයක් මෙම මාර්ග දෙකටම ප්‍රමාණවත් වේ.

කඳු මුදුනේ සිට පහළ ,මළුව දක්වා පියගැටපෙළ දහඅටක සෝපානයක් ඇත. සෑම පියගැට ගලක්ම අඩි 17 ක් දිග, අඟල් 10½ පළල, අඟල් 6 උස තනි ගලකින් නිර්මාණය කොට ඇත. මෙම පියගැට පෙළ රැඳවුම් පැවුර හරහා මළුවට ගිලී නොමැත, නමුත් මළුවේ කෙළවරින් සෝපානය ආරම්භ වේ. එය අඩි 10 ක් පමණ ඉදිරියට නෙරා ගොස්, පසුව මළුව මැදට බසී. ඉන්පසු මලුව කෙලවර සිට අඩි 17 x අඩි 1 අඟල් 4½ x අඟල් 6½ පමණ ප්‍රමාණයේ පියගැට 100 ක් පහළින් වනාන්තරයට කන්දෙන් බැස යයි. මෙම පියගැටපෙළ කඳු පාමුලට ළඟා නොවන අතර ඉතිරි කොටසේ හෝඩුවාක් ලෙස ඇත්තේ අඩක් වැළලුනු එක් ගලක් පමිණි. උතුරු පියගැටපෙළ ඇත්තේ වඩාත්ව නටබුන් තත්වයකය. නමුත් බටහිර පියගැටපෙළහි කඳු මුදුනේ සිට අඩි 100 ක් පමණ පහලින් පසට යටවී අඟල් 6 ක් පමණ පෙනෙන මුරගල් යුගලයක් ඇත.

පුරාණයේ මෙම කන්ද මුදුනේ සිට භික්ෂූන් වහන්සේලාට ලාංකාවේ ඕනෑම පාලකයෙකුගේ හදවත සතුටු කිරීම හැකි දසුනක් තිබෙන්නට ඇත. කන්දට පහළින්, නිරිත දෙසින්, තන්නි-මුරිප්පු නමින් හැඳින්වෙන වැව අක්කර දහස් ගණනක් විහිදී ඇත. නැඟෙනහිර දෙසින් නොගැඹුරු නයි-අරු කලපුවේ සුදුමැලි වූ නිල් ජල කඳ ඔබ්බෙන් සයුරත් සමග ක්‍ෂිතිජ රේඛාව පෙනේ. උතුර, දකුණ, නැගෙනහිර සහ බටහිර අතර විශාල වැව් හරහා සාරවත් වූ කුඹුරු දැකගත හැක.

දාගැබ උඩට නැග වන ලැහැබට ඉහලින් කෙනෙකුට දැන් පවා මනරම් දර්ශනයක් දැක ගත හැකිය. නමුත් මහා වැව හා අලංකාර කෙත්වතු වෙනුවට ඇත්තේ වනාන්තරයක් පමණි, එය නැගෙනහිර හැර සෑම පැත්තකින්ම ක්ෂිතිජයට ළඟාවේ.


වැළලුණු කුරුන්තන්-ඌර් පැරණි නගරය බටහිරින් කුරුන්තන්-කුලම් සහ දකුණින් කුරුන්තන්-මලයි බෑවුම් වලින් මායිම්ව පිහිටා තිබේ. මෙහි බොහෝ නටබුන් අක්කර 200 ක චතුරශ්‍රාකාර භූමි ප්‍රමාණයක පිහිටා ඇති අතර එය දිශා තුනක් ගල් කුට්ටි යොදා සාදන ලද බැම්මකින් වටවී ඇති අතර හතරවන දිශාව වැව් බැම්මෙන් මායිම් වේ.

මුළු ප්‍රදේශයම ඝන කැලෑවක් වන අතර, කැණීම් හෝ දීර්ඝ ගවේෂණයකින් තොරව විශාල ගොඩනැගිලි කිහිපයකට වඩා ගුණාත්මකභාවය හෝ ප්‍රමාණය තීරණය කළ නොහැක. නමුත් කුළුණු කැබලි මෙම වටවූ අවකාශය පුරා තැනින් තැන දැකගත හැක.

මෙහි අනෙක් ගොඩනැගිල්ලට වඩා විශාල එක් ගොඩනැගිල්ලක් ඇති බවක් නොපෙනේ, නමුත් කුඩා ගොඩනැගිලි විශාල සංඛ්‍යාවක් තිබුණි. ඒවානම් නම් –

☯ බොහෝදුරට සමතලා කරන ලද කුඩා දාගැබ්
☯ හානියට පත් වූ ශෛලමය ගවයෙකුගේ රූපයක් අසල ගල් කණු කිහිපයක්. මෙය බොහෝ විට සිව දේවාලයක් විය හැකිය.
☯ අඩි 3 x අඩි 3 යි අඟල් 3 ප්‍රමාණයේ අඩි 1 යි අඟල් 1 ක විෂ්කම්භයකින් සිදුරක් කපා ඇති යෝනි ගලක්
☯ අඩි 4 යි අඟල් 6 ක් පළල සහ අඩි 25 ක් ගැඹුර ගඩොලින් බැඳි ළිඳක්. මෙහි මුල් අඩි 20 ක් වියළි ගඩොලින් බැඳ ඇති අතර ඉතිරි කොටසේ මෘදු පාෂාණය කපා ඇත.
☯ අඩි 2 අඟල් 6 x අඩි 1 යි අඟල් 9 ප්‍රමාණයේ ගල් පුවරුවක් මත උන්නත් කරන ලද යාච්ඤා කරන්නෙකුගේ කැටයමක්.
☯ නාගරාජ මුරගල් සහිත කුළුණු ගොඩනැගිලි.
☯ බොහෝ විට හින්දු කෝවිල් වියහැකි ගඩොල් ගොඩනැඟිල්ලක් කඩා වැටී පස් කන්දක් බවට පත්ව ඇත.

මෙම නටබුන් බෞද්ධ හා හින්දු මිශ්‍රණයක් පෙන්නුම් කරයි.

මෙහි ඇති විශාල ශිලා ලිපියක් ගැන “වන්නි අත්පොත” හි සඳහන් කර ඇත, නමුත් මට එය සොයා ගැනීමට නොහැකි විය. වැව් කණ්ඩිය කඩා වැටීමෙන්න පසු මෙම නගරය හරහා ඇල මාර්ගයක් සැදී ඇති අතර, එහි පතුල මැටි වලන් කැබලි වලින් පිරී ඇත. මෙවන් මැටි කැබලි විශාල ප්‍රමාණයක් මා කිසි තැනක දැක නැත. මේවා ඉවුරෙත්, ඇළෙන් බැහැරවත් සෑම තැනකමත් පොළොවෙන් මතු වී පෙනේ. මා විසින් ගත් ඉතා ආසන්න වශයෙන් සම්පුර්ණ බඳුනක් ඉතාගනකමින් හා බරින් යුක්ත වූ අතර හරස්කඩ අඟල් 8 ක් පමණ විය. තවත් කැබැල්ලක් මල් නිර්මාණයකින් සරසා තිබිණි.

මෙම වැවට උතුරින් සැතපුමක් දුරින් නටබුන් වූ ගල් පාලමක් මට හමු විය. එක් කුළුණක කුතුහලය දනවන ලකුණු දෙකක් අඟල් 3 බැගින් කපා ඇත. එය පැත්තට හැරවූ පැතලි “එච්” හැඩයකි. කුරුන්තන් නගරයේ හා ආරාමයේ ඉතිහාසය පිළිබඳව ලුවිස් මහතා සිය “වන්නි අත්පොත” හි මෙසේ සඳහන් කරයි.

“කඳු මුදුනේ සහ බැම්මේ උතුරු කොටසේ පිටුපස නටබුන් කිහිපයක් ඇති නමුත් ඒවා සියල්ලම අබලන් වීඇත්තේ කාලයාගේ ඇවෑමෙන් නොව පසුකාලීන දෙමළ වැසියන් විසින් හිතාමතාම විනාශ කිරීම තුලිනි.

තවත් තැනක දළ වශයෙන් නිම කරන ලද හිස කැඩී ගිය නමුත් ඉදිරියට එන ගවයෙකුගේ රූපයක්, සහ නමස්කාර කරන්නෙකු නිරූපණය කරන රූපයක් ඇත. දෙමළ ආක්‍රමණයෙන් පසු ඉදිකරන ලද හින්දු කෝවිලකට මෙම රූප අයත් බව පෙනේ.

පසුකාලීන දෙමළ වැසියන් මෙහි පුජා ස්ථානයක් ඉදි කොට ඇති අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් ඉදිකරන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා ගඩොල් සහ ගල් වැඩ සියල්ලම ඉවත්කොට ඇත.”

මගේ මතය අවතක්සේරු කිරීමට අකමැති වුවද, නටබුන් නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් මෙම අනුමානයට සම්පුර්ණයෙන්ම එකඟ විය නොහැක.

කඳු මුදුනේ ඇති නටබුන් නිසැකවම බෞද්ධය. ඒවා පහළ ඇති ගොඩනැගිලි හා සසඳන කල හොඳ සංරක්ෂිත තත්වයක පවතී. දෙමළ පාලකයෙක් පැරණි සිංහල ගොඩනැඟිලි කඩා දමා ඔහුගේ දෙවිවරුන්ගේ දේවාලය මෙලෙස ලබාගත් ද්‍රව්‍ය වලින් ඉදිකර තිබේ නම්, ඔහුගේ දේවාලය එහි සොරකම් කළ පූර්වගාමියාට වඩා හොඳ සංරක්ෂණයක පවතිනු ඇත. නමුත් මෙය එසේ නොවේ. කඳුකරයේ ඇති ආරාමයේ තත්වය සාමාන්‍ය නටබුන්වේ වීමේ වේගයට සමානයි මම සිතමි.

සමහර විට බොහෝ ගල් කැටයම් ඉවත් කර ඇත. නමුත් මාගේ මතය ගොඩනැගිලි කඩා දැමීම් හෝ බිඳ භෙලීම්ත හා සමාන විනාශයක් මෙහි සිදු කොට නොමැත. පහළ නගරයට අමුද්‍රව්‍ය සඳහා කඳුකර ආරාමය විනාශ කලානම් කඳු මුදුනට යන ගමන් මගේ අතුරා ඇති විශාල කුට්ටි ඔවුන්ට පහසුවෙන් ගත හැකිව තිබිණි. නමුත් මෙය සිදු කර ඇති බවක් නොපෙනේ.

එපමණක් නොව, වැවට පහලින්ය ඇති නගරයේ නටබුන්, පොලොන්නරුව නගරයට වඩා ද්‍රවිඩ පෙනුමක් ඇති බව නොපෙනේ.

මගේ විශ්වාසය මෙම නගරයේ කෝවිල් ඉදිකරනු ලැබුවේ සොලමන් රජු වැනි පුරාණ ආගම පිළිගත්තද නව හඳුන්වාදීම්ටද අවකාශය දෙන පසුකාලීන සිංහල රජෙකු විසිනි.


1905 වාර්තාවෙන් පසු ඊළඟ වාර්තාව පැමිණෙන්නේ 1964 දී මෙම අඩවියට පිවිසි එල්ලාවල පූජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිගෙනි.

කුරුන්දම්මලේ හෙවත්‌ කුරුන්දවාශොක විහාරය 

මුලතිව්‌ දිසාවේ පිහිටි වැදගත්‌ පුදතැන්‌ ගැන කළ හැකි, කළ යුතු කාලයේදී අවධානය යොමුකර තහවුරු කර ආරක්‍ෂක විධිවිධාත යෙදුවේ නම්‌ මේවා ආරක්‍ෂාවනු නියතය. එබඳු රැකවරණයක්‌ නොයෙදූ නිසා විනාශයට ගිය මේ ප්‍රදේශයේම පිහිටි ඉතාමත්‌ වැදගත්‌ ස්ථානයක්‌ ගැන මෙහිදී කරුණු දකක්වීමට අදහස්‌ කරමි. තෙල පුදතැන අද හඳුන්වනු ලබන්නේ කුරුන්දම්මලේ නමිනි. මේ ස්ථානයට යාමට මාර්ග කීපයක්ම ඇතත්‌ ඒ සියල්ල ගන වනයෙන්‌ වැසී ඇති අඩවිය හරහා වැටී ඇත්තේය. එසේම බිහිසුණු වන සතූන්ගෙන්‌ ගැවසී ඇත්තේය. යාපනය – වව්නියා මාර්ගයේ ඕමාන්තයි සිට නෙඩුන්කේනි හරහා මුලතිව්‌ මාර්ගයේ නෙඩුන්කේනියට සැතපුම්‌ තුනක්‌ පමණ තිබියදී හමුවන හන්දියෙන්‌ හැරී කුමුලමුණයි හරහා යන මුලතිව්‌ මාර්ගයේ ගිය පසු තන්තිමුරිප්පු වැව හමුවෙයි. වැවේ උතුරු කෙළවරේ සිට ඇති වනය පීරමින්‌ මඳ දුරක්‌ ගිය පසු කුරුන්දම්මලේ කන්දට පැමිණිය හැකිය. 

එසේම යාපනය – වච්නියා මාර්ගයේ පුලියම්කුලම්‌ හන්දියෙන්‌ නෙඩුන්කේනියට ගොස්‌ මුලින් කී මාර්ගයට සම්බන්ධ වී යා හැකිය. පුලියන්කුලමේ සිට යන මාර්ගයේ නෙඩුන්කේනි දක්වා ගොස්‌ ඉන්‌ පසු මුලතිව්‌ මාර්ගයෙන්‌ සැතපුම් කිහිපයක් යන විට තෙන්තුක්කියට හැරෙන හන්දිය හමුවේ. මේ මාර්ගය අවසන්‌ වන්නේ කුරුන්දම්මලේට මඳුක්‌ ඈතිනි. එහි සිට දඩයක්කාරයන්‌ යන කැළෑ මාර්ගයක්‌ තිබේ. මේ මඟින්ද කන්දට යා හැකිය. එහේත්‌ එය බොහෝ දුර පයින්‌ යා යුතු අතර, ඉතා බිහිසුණු උවදුරු ඇසි ගමනක්‌ ඳ වේ. මුලින්‌ සඳහන්‌ කළ මාර්ග දෙකෙන්‌ ගමන්‌ කරන විට නෙල්ලාරු හා නයාරු නමින්‌ හැඳින්චෙන ඔයන්‌ හරහා යා යුතුවේ. මෙහි දැනට පාලම්‌ ඉදිකර ඇති බැවින්‌ වාගන යා හැකි මාර්ග වේ. මේ ඔයන්‌ දෙකම නයාරු කලපුවට ගලා බසී. තන්නිමුරිප්පු වැවේ සිට කුමුලමුණයි මාර්ගයේ සැතපුම්‌ 1½ ක්‌ පමණ දුරින්‌ කුරුන්දන්මලේ දිස්වේ. මෙහි සිට මූදු වෙරළට වැඩිම දුරක්‌ නැත. මාර්ගයේ සිට කන්ද දක්වා යාමට මාර්ගයක්‌ නැත. මේ සම්පූර්ණ වනයෙන්‌ වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු හරස්‌ කර තන්නිමුරිප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින්‌ පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන්‌ කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව්‌ දෙකම පුරාතන නිර්මාණයක්‌ බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින්‌ පැහැදිලි වෙයි. වැව්‌ දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක්‌ ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නේ දෙමළ ඌරුව්ති. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියැයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත්‌ තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ. 

කන්දේ සෑම තැනකම විවිධ වර්ගයේ නටබුන්‌ මහත්‌ රාශියක්‌ තිබේ. මෙහි වට අඩි 140 ක්‌ වූද උස අඩි 21 වූද ගඩොල් ගොඩැල්ලකි. එය හරි මැදින්‌ හාරා ගඩොල් විසුරුවා විනාශ කර තිබේ. නිසැක ලෙසම මෙය මෙහි තිබූ දර්ශනීය ස්තූපය බව පැහැදිලිය. මෙම ගඩොළු ද ඉතා පැරණි යුගයට අයත්‌ ඒවාය. මඳ මඳ මතුවී ඇති අත්තිවරම්‌ සහිත ගල්‌ කණු ඇති තවත්‌ ගොඩනැගිල්ලකි. මෙය පිවිසීමට තිබු දොරටුව ළඟ වළක්‌ හාරා තිබිණි, ගොඩනැගිල්ල සහමුලින්ම චිනාශ වී තිබේ. මෙය බුදු මැඳුරක්‌ ලෙසට සැලකිය හැකිය. මේ හැර තවත්‌ ගොඩනැගිලි කීපයක ශේෂ තිබේ. මේ අතර වටදා ගෙයක සලකුණු ද දක්නට ලැබේ. මෙහි සමහර නටබුන්‌ හිතාමතා විනාශ කර ඇති ලක්‍ෂණ දක්නට ලැබිණි, ස්ථානයට ජලය ලබා ගැනීම පිණිස පාවිච්චි කරන ලදුයි සැලකිය හැකි ළිං හෝ පොකුණු හෝ දෙකක ශේෂ ද මෙහි චේ. ඒවා පසින්‌ චැසී ඇත්තේය. කන්දේ තැන තැන බැම්මේ ශේෂ ද පියගැට පෙළ ශේෂ ද දක්නට ලැබේ. මේ සියල්ල විමසීමේදී ඉතා හොඳින්‌ පැහැඳිලිචන කරුණක්‌ නම්‌ මේ පූජනීය ස්ථානය රා. ව. පූ. යුගයේ ආරම්භව වරින්‌ වර වර්ධනය වී ඉතාමත්‌ දියුණුවට ගිය වැදගත්‌ බෞද්ධ ආරාමයක්‌ මෙහි වූ බවයි. 

මේ ප්‍රදේශයේම මා ගිය කිසිදු තැනක මේ තරම්‌ නටබුන්‌ ඇති ස්ථානයක්‌ හමු නොවූයේය. අවසනාවකට මෙන්‌ මේ ස්ථානයේ සෙල්ලිපි හමු නොවූයේය. කුරුන්දන්කුලම නම්‌ වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියැවෙන බවත්‌, ජලය පිළිබඳ ආරාවුලක්‌ විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්‌, ඒ ප්‍රදේශය ‘කුරුන්ගම’ නමින්‌ ලිපියේ සඳහන්‌ වනබවත්‌ වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතුවූයේ තන්තිමුරිප්පු වැවේ ජලය බව සී. ඩබ්‌. නිකලස්‌ මහතා දක්වයි. එහෙත්‌ මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත්‌ අපට සොයාගත නොහැකි විය. නටබුන්‌ විනාශ කර ඇති බවට මෙයද කදිම සාධකයකි. මේ කන්ද ගැන දන්නා සමහරුන්ගේ අදහස නැත්නම්‌ ප්‍රවාදය මෙහි බුදුරජුන්‌ වැඩි ස්ථානයක්‌ බවයි. මඳක්‌ දුරින්‌ තැන තැන පදිංචි දෙමළ ජනයා එවක මේ කාරණය පිළිගෙන තිබුණේය. තොරතුරු විමසීමේදී ප්‍රකාශ වූ ඔවුන්ගේ අදහස්‌ අතර මේ ප්‍රවාදයද වූයේය. මේ කරුණ නිසා තෙල පුද තැන ගැන මඳ හෝ විමසීමක්‌ කිරීම උචිතමය. 

කුරුන්දක‘ නමින්‌ ගමක්‌ ගැන අට්ඨ කථාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරැදුගමුරට යනුවෙන්‌ කඩඉම්‌ පොත්වල දුක්වෙනුයේ පෙදෙසක්‌ ගැනය. පදී රට, කුරුදු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන්‌ පෙනීයි. කුරුදුගමුරට, කුරැදුරට, කූරුන්දක ආදී වශයෙන්‌ සඳහන්‌ වන්නේ එකම පෙදෙසක්‌ විය යුතුය. පදී රට යනු පදවිය නමින්‌ දූන්‌ හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්භා රජු (1236 – 1270) විසින්‌ විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක්‌ කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දුක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක්‌ මෙහි පිහිටුවා ගත්‌ බවත්‌, එහි සිංහලයන්‌ තමා වසඟයට ගත්‌ බවත්‌ දැක්වේ. කුරුදුරට වරතමාන කැදෑකෝරළය ගා කඩවත්‌ කෝරළය යැයි අයිවර්ස්‌ මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත්‌ කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571 – 604) කුරුන්ද නම්‌ විහාරයක්‌ කරවා ඇත්තේය. 1 විජබාහු රජු (1055 -1110) කුරුද විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවීය. 1 අග්‍රබෝධි රජු කුරුන්ද විහාරය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින්‌ වැවක්ද, පොල්‌ උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාට නාග රජු (100 – 103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන්‌ වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත්‌ සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයේදී ලියන ලද නිසා බව සඳහන්‌ වේ. බල්ලාට නාග රජු විසින්‌ කරවන ලද විහාරය කුරුැන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහා වංස පිටපත්වල සඳහන්‌ වී තිබේ. 

කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අක්‍රමවත්‌ කෙටිවීමක්‌ බව පෙනේ. කුරුඳු වැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින්‌ හැඳින්‌ වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින්‌ කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන්‌ වේ. වර්තමාන ‘කුරුන්දම යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහළට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම්‌ මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරැන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස්‌ වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක්‌ ලියැවිණි. එසේනම්‌ ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත්‌ සිංහල බෞද්ධයන්‌ පදිංචිව සිටි බවත්‌ පැහැදිලිය. මෙහි බෞද්ධ භික්‍ෂූන්‌ වහන්සේ සිය ගණන්‌ වැඩ සිටි බව පෙනේ. මනෝරථපූරණියේ සඳහන්‌ වන එක්‌ තෙර නමක්‌ කුරුන්දකවාසී යනුවෙන්‌ විශේෂණ කර ඇත. උන්‌ වහන්සේ ඵුස්සමිත්ත තෙර නමින්‌ අටුවාවේ සඳහන්වේ. 

කුරුන්දන්කුලම, තන්නිමුරිප්පු වැව ඇතුළු මේ සියලු කොටස්‌ සාමාන්‍ය වශයෙන්‌ වුවද ඇවිද බැලීමට දින දෙකක්‌ වත්‌ ගතවේ. අපේ පරීක්‍ෂණවලදී මඟ පෙන්වීමට ගිය තලතුනා හැඩිදුඩි දෙමළ මනුෂ්‍යයා කාරුණිකයෙකි. ඇවිදීමට අමාරු නම්‌ සාමි කරේ තබාගෙන එක්ක යන්නම්‌ යැයි ඔහු සූදානම්‌ විය. එයින්‌ අප තේරුම්‌ ගත්තේ එදා අප දෙපක්‍ෂයේ වූ කාරුණික මිත්‍රත්වයයි. අදද මේ ප්‍රදේශයට යාම ඉතා දුෂ්කර කාර්යයකි. ඝන වනය, පැවති ත්‍රස්තවාදී කරදර, මාර්ග දුෂ්කරතා, ආහාර අහේනිය ආදී දහසක්‌ උවදුරු මේ පෙදෙස්‌ බිලි ගෙන තිබේ. වැළලී යන සිංහල බෞද්ධ අයිතියේ වැදගත්‌ සාධකය වූ කුරුන්දම්මලේ නටබුන්‌ ගැන වගකිවයුත්තන්ගේ උදාසීනත්වය කනගාටුදායකය. මේ අය කී දෙනෙක්‌ මේ ස්ථාන ගැන දනිද්දයි ප්‍රශ්න කළ යුතුව ඇත. 

එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි, . ප්‍රාචීන පස්‌ස උත්තර පස්‌ස නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය

කුරුඳුමලේ ආරාමය පැවති වනාන්තරය 1933 මැයි 12 වන දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නො: 7981 ගැසට් පත්‍රය මගින් ආරක්ෂිත පුරාවිද්‍යාත්මක ප්‍රදේශයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කොට ඇත. නැවතත් 2013 අගෝස්තු 16 වන දින මෙම ප්‍රදේශය ආරක්ෂිත පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. නමුත් 2018 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව එම ස්ථානය සංරක්‍ෂණය කිරීම ආරම්භ කළ විට, දෙමළ ජාතික සන්ධානයේ දේශපාලනඥයින් එම ප්‍රදේශයේ දෙමළ ජනයා කළඹා නටබුන් දැක බලා ගැනීමට එම ස්ථානයට පැමිණි බෞද්ධ පූජකවරුන් දෙදෙනෙකුට තර්ජනය කළහ. සංරක්ෂණ කටයුතු නැවැත්වීමට ඔවුන් සමත් වූ අතර මෙම ප්‍රයන්ත්නයන්ගෙන් ප්‍රදේශයේ සිවිල් නොසන්සුන්තාවයක් ඇති විය හැකි බව පවසමින් උසාවියෙන් තාවකාලික වාරණ නියෝගයක් ලබා ගත්හ. විහිළුව නම් සිවිල් නොසන්සුන්තාව ඇති කළේ මෙම ටී.එන්.ඒ මන්ත්‍රීවරුන්ම බවයි.

වාසනාවකට 2018 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී මුල්තිව් අධිකරණයේ විනිසුරුවරයා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට සංරක්ෂණ කටයුතු කරගෙන යාමට නැවත අවසර ලබා දුන්නේය.

වවුනියා නගරයේ සිට මෙම ඓතිහාසික ස්ථානයට ළඟා වීමට, A9 මාර්ගය ඔස්සේ ගමන් කර පුලියන්කුලම වෙත ළඟා වී නැදුන්කේණි දෙසට ඇති මාර්ගයට හැරෙන්න. ඉන්පසු නෙදුන්කෙනී පසුකර මුල්ලතිව් දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් දුරින් නැදුන්කේණි මාර්ගයෙන් ගමන් කර කැලෑව දෙසට දකුණට සලකුණු නොකළ බොරළු පාරක් තිබේ. මෙම නටබුන් වෙත පිවිසෙන ප්‍රදේශයට ළඟාවීම සඳහා තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් මෙම මාර්ගයේ ගමන් කරන්න. සොයාගත් නටබුන් ප්‍රදේශයට ළඟා වීමට ඔබට වනාන්තරය හරහා ගමන් කළ යුතුය. අක්කර 20 ක් පමණ ආවරණය වන කඳු මුදුන පුරාණ ගොඩනැගිලිවල නටබුන් වලින් පිරී තිබේ. කඳු මුදුන වටා කබොක් ගලින් කල බැම්මක් ඇති අතර මෙම බැම්මේ නටබුන් තවමත් සමහර ස්ථානවල දක්නට ලැබේ.

එක් පුරාණ ස්ථූපයක නටබුන් නටබුන්වල දකුණු දිශාවේ දැකිය හැකිය. අද ඔබ දකින්නේ අඩි 120 ක් පමණ විෂ්කම්භයක් සහිත විශාල පස් කන්දක් පමණ වන අතර ගස්වලින් වැඩුණු අඩි 20 ක් පමණ උසයි. නිධන් සෙවීම සඳහා නිධන් හොරුන් මෙම ස්තූපය හාරා ඇත. විවිධ ගොඩනැගිලිවල නටබුන් මෙම ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති අයුරු දැකගත හැකිය. පාෂාණ කණු, කැඩුණු සඳකඩපහණ, කොරවක්ගල් සහ ශෛලමය පියගැට පෙළ මුදුණ මත මෙන්ම පහළ මට්ටම්වලද විසිරී ඇත.

මෙම භූමිය හින්දු කෝවිලක් යැයි කියා දෙමල දේශපාලනඥයින් නොනවතින බාධක මද්‍යයේ වසර 2020 දී පමණ මෙම පුරාණ විහාර සංකීර්ණයේ නටබුන් සොයා ගැනීමේ උත්සාහයක් සංඝ රත්නය සහ සිවිල් ආධාරකරුවන් විසින් ආරම්භ කරන ලදී.

කැණීම් කණ්ඩායම් විසින් ස්තූපයේ නටබුන් සහ විශාල සෙල්ලිපියේ පොළොවට වැළලී ගිය කොටසක් සොයාගෙන ඇත. මෙය සොයාගත් සෙල්ලිපියේ දෙවන කොටස මෙය වන අතර තෙවැන්න තවමත් සොයාගෙන නොමැත.

කබොක් ගලින් ඉදිකරන ලද ස්ථූපය කැණීමේදී ඉතා අලංකාර ලෙස කැටයම් කර ඇති මුල් යුගයේ ස්තූප ගොඩනැගීමට භාවිතා වූ අටපට්ටම් “යූප ගල“ක් හමුවිය. ලංකාව පුරා පුරාණ ස්තූප සමගින් මෙසේ කැටයම් කරනලද යුපගල් හමුවුවද දමිළ දේශපාලනඥයින් මෙය ශිව ලිංගයක් ලෙස හඳුන්වමින් මෙම භූමිය නැවතත් සිව කෝවිලක් ලෙස කියමින් දෙමල ජනතාව රවටමින් සිටී.

වෙබ් භූමියේ කැණීම් තවමත් අඛණ්ඩව සිදුවන අතර දේශපාලන මැදිහත්වීම් නොසළකා මෙම භූමිය සංරක්ෂණය කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරමු.


  1. Lewis, P., 1895. Manual of the Vanni districts (Vavuniya and Mullaittivu), of the Northern Province, Ceylon. 1st ed. Colombo: H.C. Cottle, Acting Govt. Printer.
  3. Ellāvala Medhānanda, 2005. The Sinhala Buddhist heritage in the East and the North of Shri [i.e. Sri] Lanka. 1st ed. Colombo: Dayawansa Jayakody & Co.
  4. එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි, 2013. ප්‍රාචීන පස්‌ස උත්තර පස්‌ස නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය. 5th ed. කොළඹ: දයාවංශ ජයකොඩි සහ සමාගම.
  5. අග්බෝ රජු තැනූ මුලතිව් කුරුඳුමලේ විහාරය පිළිසකර කිරීමට TNA එරෙහි වෙයි
  6. පුරාවිද්‍යා සංහාරකයන්ට කනේ පාරක්… මුලතිව් කුරුන්දාශෝක විහාරය සංරක්‍ෂණය කිරීමට උසාවි තීන්දුවක්

Also See

Map of  Ruins of Ancient KurundumaleViharaya

ගූගල් සිතියම් පහලින් - Please click on the button below to load the Dynamic Google Map -

The map above also shows other places of interest within a approximately 20 km radius of the current site. Click on any of the markers and the info box to take you to information of these sites

Zoom out the map to see more surrounding locations using the mouse scroll wheel or map controls.

Traveling Directions to Ruins of Ancient Kurundumale Viharaya

Route from Vavuniya to Ruins of Ancient Kurundumale Viharaya

Through : Omanthe – Puliyankulam – Nedunkeni
Time to spend – 2-4  hours
Distance : 56  km
Travel time : 1.5 hours + hike
Driving directions : see on google map