ශ්රී ලංකාවේ මහා වංශකථාව වන මහාවංශයේ නාග දිවයිනේ දේවානම්පියතිස්ස රජු විසින් ඉදිකරන ලද විහාරස්ථාන 3 ක් ගැන සඳහන් වන අතර නාග දිවයින සමස්තයක් ලෙස යාපනය අර්ධද්වීපයට භාවිතා වන නාමයක් ලෙස සැලකේ. මෙම විහාර නම් දඹකොළ වෙහෙර, තිස්ස මහා විහාරය හා පාචිනාරාමයයි.
විල්පත්තු ජාතික වනෝද්යානය තුළ සැඟවුණු සුභ රජු (ක්රි.ව. 59-65) විසින් ඉදිකරන ලද වැලි වෙහෙර විහාර සංකීර්ණයේ නටබුන්. මෙම ස්ථානයට නියමිත මාර්ග නොමැත. යම් දුරකට සංරක්ෂණය කර ඇත.
පරණට්ටම් කල්ලු ගම්මානයේ රජයේ දෙමළ පාසලට පැමිණේ. පාසල ඉදිරිපසින් හා යාර 50 ක් පමණ ඈතින් පිහිටි පුරාණ යුගයේ ගල් කණු සහිත තල් අතු වහලයක් සහිත ගොඩනැගිල්ලක් ඇත. කුළුණක උස අඩි 7 අඟල් 3ක් හා පැත්තක පළල අඟල් 11 කි. ඉපැරණි දොර උළුවහු දෙකකට අයත් ගල් එකිනෙකට හුවමාරු කර වර්තමාන ගොඩනැගිල්ලේ දොරටුවේ භාවිතා කර ඇත. ඉපැරණි ප්රතිමා ගෘහයකට අයත් තවත් ගල් කඩා එම ස්ථානයේ ගොඩගසා ඇත.
රයිගම් රාජධානිය හා සම්බන්ධ බොහෝ පුරාවෘත්ත හොරණ හෝ හිරඤ්ඤමළය හා සම්බන්ධ වෙනවා. මින් ස්ථානයක් තමයි වනහාමිගේ ගුහාව. මෙම ගුහාව හොරණ නගරයට ඉහළින් පෙනෙන ඇල්ලකන්ද කඳුවැටියේ පිහිටා තිබෙනවා. මෙම කඳුවැටිය අවට ඉතිහාසය ප්රාග් ඓතිහාසික යුගය දක්වා ගමන් කරන බව ද විශ්වාසයක් පවතිනවා.
හොරවඩුන්න ශ්රී සුදර්ශන ශෛලබිම්බාරාමය පන්නල සහ කුලියාපිටිය අතර පිහිටි පුරාන විහාරස්ථානයකි. අවාසනාවට, පසුකාලීන අලුත්වැඩියාවකදී හොරවඩුන්න ටැම්පිට විහාරය රඳවා තිබූ ගල් කණු සියල්ලම බිත්තියකින් ආවරණය කර ඇත. මෙහි ප්රදක්ෂිණා පථයක්මෙ නොමැත. විහාරයේ දිග මීටර් 6.71 ක් සහ පළල මීටර් 5.10 කි.
හිරුවල්පොල ශ්රී පුෂ්පාරාමය පුරාණ විහාරය පිහිටා ඇත්තේ බිංගිරිය සහ දුම්මලසූරිය අතරය. මෙහි ටැම්පිට විහාරය සෙන්ටිමීටර 82.5 ක් උස ශෛලමය කණු 20 ක් මත පිහිටුවා ඇත. අභ්යන්තරයේ ඇති පිළිම ගෙය වටා ප්රදක්ෂිණා පථයකි. මෙම පථයේ ඉදිරිපස පළල මීටර් 1.30 ක් වන අතර දෙපැත්ත සහ පිටුපස පුද්ගලයෙකුට යන්තම් ඇවිදීමට තරම් ප්රමාණවත් සෙන්ටිමීටර 56 ක් පළල වේ.
පල්ලේගම තිබෙන්නේ හාරිස්පත්තුව ප්රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ. පල්ලේගම තලාව කුඹුරුයායට යාබදව පල්ලේගම අම්බලම පිහිටා තිබෙනවා. අක්කර හැටකට වැඩි මෙම සශ්රික කෙත්යාය පුරාණ රජ කාලයේ සිට කන්න 2ක් වගා කලත් අද ජලය නොමැති කමින් මේ කෙත්යායන් පුරන් වෙලා තිබෙනවා.
ඉලුක්තැන්න අම්බලම පිහිටා තිබෙන්නේ සුප්රසිද්ධ සූරියගොඩ රජමහා විහාරයට යන මාර්ගයේ විහාරයට ඉතා ආසන්නවයි. මෙම අම්බලමේ ඉදිරිපස ඇති ගල් කණුවක ශ්රී බුද්ධ වර්ෂ 2451.02.10 දින යනුවෙන් සඳහන් කොට තිබෙනවා. ඒ අනුව මෙම අම්බලම සාදා ඇත්තේ 1907 වර්ෂයේදීය. නමුත් 1998 වර්ෂයේ යටිනුවර ප්රාදේශීය සභාව විසින් මෙම අම්බලම ප්රතිසංස්කරණය කිරීමේදී මෙහි පෞරාණිකත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම නොසලකා හැර තිබෙන බව පේනවා.
විහාරගම කුඹල්ඔලුව ටැම්පිට විහාරගෙය ඉදිකිරීමට යොදාගෙන ඇති දැව කදන් හා දැව සහ ගල් කණු සරල ලෙසින් හරි හතරැස් ආකාරයට කැටැයම් රහිතව යොදා තිබුනත් සමහර දැව කදන් වල කුඩා මල් කැටයම් තවමත් දක්නට ඇත.එහි විහාර ගෘහයට නැගීම සදහා කුඩා ලී තරප්පුවක් දක්නට ලැබේ.
වට්ටාරම ශ්රී අරහන්ත මලියදේව රජමහා විහාරය යනු පොල්ගහවෙල සහ කෑගල්ල අතර වසර 2200 කට අධික ඉතිහාසයක් ඇති විහාරයකි. මෙම විහාරස්ථානය නම් කර ඇත්තේ ශ්රී ලංකාවේ අවසාන මහා අරහත් යැයි විශ්වාස කෙරෙන මලියදේව රහතන් වහන්සේ සමඟ ඇති සමීප සම්බන්ධතාවය සලකමිනි.
ස්වභාවික ගල්තලාව පාදම් කොටගෙන ගොඩනඟන ලද මෙම විලේවැව අමුණ මීටර 42ක දිගින් සහ මීටර 9.5ක පමණ පළලකින් යුක්ත වේ. බැම්ම මතුපිට සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී තිබෙන බැවින් එහි උස පිළිබඳව අදහසක් ලබා ගැනීමට අපහසුය.
උතුරු මැද පළාතේ අනුරාධපුර දිස්ත්රික්කයේ කහටගස්දිගිලිය ප්රාදේශීය ලේකම් කොට්ටාශයට මායිම්ව මෙම අමුණ පිහිටා ඇත. දාච්චහල්මිල්ලෑව – කැකිරාව මාර්ගයේ ඊතලවැටුණුවැව ගම්මානය කෙරවලින් ගලා බසිනා යාන් ඔය හරහා මෙම පුරාණ කොක්එබේ අමුණේ සාක්ෂි දක්නට ලැබේ
අනුරාධපුරය සහ ත්රිකුණාමලය දිස්ත්රික්කයන්ට මායිම්ව වාහල්කඩ ගොවි ජනපදයේ D2 කළාපයේ සිට කිලෝමීටර 3ක් පමණ දුරින් වනාන්තරය තුල මෙම වාහල්කඩ අමුණ යාන් ඔය හරහා දැකගත හැක.
බෝගොඩ ටැම්පිට විහාරය සෙන්ටිමීටර 84ක් උස් වූ ගල් කුළුණු 12ක් මත ගොඩනගා ඇත. මෙහි පිළිම ගෙය වටා පටු බරාඳයක් දිව යයි. මෙය ඉදිරියෙන් මීටර 1.25ක්ද දෙපසින් සෙන්ටිමීටර 36ක්ද පිටුපසින් සෙන්ටිමීටර 42ක්ද පළල වේ. පිළිම ගෙයහි ප්රමාණය මීටර් 3.38×2.57 ක් වන අතර මුළු ගොඩනැගිල්ලේ ප්රමාණය මීටර් 5.08×3.43 කි.
“මහසෙන් රජතුමා (276-303) යකුන්ගෙන් පවා වැඩ ගැනීමට සපනෙකු බවත් මෙය එවන් යකුන් ලවා බැඳි පාලමක් බැවින් එය “යකා බැඳී පාළම” ලෙස එකල ගම්මුන් හඳුන්වන බවත් වාර්තා වෙනවා.
පාළුමැකිච්චාව සෙල්ලිපිය අඩි 8ක් දිග හා අඩි 3½ පළල ප්රදේශයක් පුරා පේලි 6කින් යුක්තය. මෙහි මුල් පේලියේ 5,6 හා 7වන අක්ෂර හැර සියලු අක්ෂර පැහැදිලිය. මෙම අක්ෂර වල උස අඟල් 4 සිට 7 දක්වා පරාසයක වෙනස්වන අතර පළල අඟල් 2½ – 5 දක්වා වෙනස් වේ. මෙම ලිපිය ලියා ඇත්තේ 2වන ශතවර්ෂයේ අග භාගයට අයත් දක්ෂිණ බ්රාහ්මී අක්ෂරයෙන්ය.
නක්කාවත්ත ටැම්පිට විහාරය ගල් කුළුණු 10 ක් මත ඉදිකර ඇති අතර එහි සාමාන්ය උස සෙන්ටිමීටර 61 කි. මෙම විහාරය ප්රමාණයෙන්මෙ කුඩා වූවද සෙන්ටිමීටර 46ක් පළල පටු ප්රදක්ෂිණා පථයක් පිළිමගෙය වටා තිබේ. මෙහි ප්රථිමා ගෘහයේ දිග මීටර් 3.35 ක් සහ පළල මීටර් 2.44 කි. සම්පූර්ණ ගොඩනැගිල්ල මීටර් 6.20 ක් දිග සහ මීටර් 4.50 පළල වේ.
කුරුණෑගල දිස්ත්රික්කයේ ආනමඩුව සහ නිකවැරටිය අතර දෙහැන්නෑගම ශ්රී සුදර්ශනාරාම විහාරය පිහිටයි. සෙන්ටිමීටර 20 ක් උස ගල් කණු 8 ක් මත දෙහැන්නෑගම ටැම්පිට විහාරය පිහිටා ඇත. මෙහි පිළිම ගෙය වටා කොරිඩෝවක් දිව යයි. එහි ඉදිරිපස පළල මීටර් 1.43 ක් වන අතර පැති සහ පසුපස සෙන්ටිමීටර 40 සහ 36 පළල වේ. පිළිම ගෙයහි ප්රමාණය මීටර් 3×2.5 ක් වන අතර මුළු ගොඩනැගිල්ලේ ප්රමාණය මීටර් 4.9×3.2 කි.
වාචික ඉතිහාසයට අනුව තාඹුගල හැඟව ටැම්පිට විහාරය ඉදිකර ඇත්තේ කීර්ති ශ්රී රාජසිංගේ (1747 – 1781) පාලන සමයේදී දුම්බර මහා නිලමේ ලෙස හැඳින්වෙන මීගස්තැන්නේ මහ අධිකාරම් විසිනි.
කිරිමැටියාව ඇඹුල්ගිරි ටැම්පිට විහාරය මීටර් 1.14 ක් උස ගල් කණු 12 ක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි පිළිම ගෙය වටා පටු කොරිඩෝවක් දිව යයි. කොරිඩෝව වටා අඩක් උස ගරාදි වැටක් ඉදිකර ඇත. මෙහි ඉදිරිපස පළල සෙන්ටිමීටර 30 ක් සහ පැති හා පසුපස සෙන්ටිමීටර 30.4 ක් පළලය. පිළිම ගෙයහි ප්රමාණය මීටර් 3×2.18 ක් වන අතර ගොඩනැගිල්ලේ ප්රමාණය මීටර් 4.32×3.58 කි.
