රන්කොත් වෙහෙර සහ මැණික් වෙහෙර අතර සැඟවී ඇති කසුප්රද් පිරිවෙණ සාමාන්‍යයෙන් වන්දනාකරුවෙකු නොයන කුඩා ආරාමයකි. මෙම ආරාමය ක්‍රිස්තු වර්ෂ 914-923 අතර අනුරාධපුර රාජධානියේ රජකම් කළ පස්වන කස්සප රජු (එනම් අභය සලමෙවන්) විසින් ඉදිකරන ලදකසුප්රද් පිරිවෙණ ලෙස අනුමාන කෙරේ.
පොළොන්නරුව තානායම සහ පොළොන්නරුව පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරය අතර මෑතකදී ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද නටබුන් සමූහයකි. පරාක්‍රම සමුද්‍රයේ ඉපැරණි බිසෝකොටුවක්, පොළොන්නරු රාජධානියේ නිශ්ශංක මල්ල රජුගේ (ක්‍රි.ව. 1187-1196) රාජකීය නාන තටාකවලින් සමන්විත විශාල ගඩොල් පොකුණක් මේවාට ඇතුළත් වේ.
සත්මහල් ප්‍රසාදය නමින් හැඳින්වෙන මෙම පිරමීඩ හැඩැති, සත්මහල් ගොඩනැගිල්ල පොළොන්නරු යුගයේ (11 – 13 වන සියවස) ඉදිකරන ලද අසාමාන්‍ය හැඩැති ස්තූපයක් ලෙස සැලකේ. මෙය ගඩොල් වලින් සාදා ඇති අතර උස අඩි 30 (මීටර් 9) ඉක්මවයි. මෙම ව්‍යුහය පුරාණ පොළොන්නරුව නගරයේ දළදා මළුව තුළ පිහිටා ඇත.
ගොඩපොල අම්බලම මාතලේ නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 4.3 ක් දුරින් පිහිටා ඇත. මාතලේ සිට වීර පුරන්අප්පු මාර්ගයේ 1848 මාතලේ කැරැල්ල ස්මාරකය අසලින් ගොස් ගොඩපොල රජමහා විහාරය දක්වා ගමන් කරන්න. මාර්ගය අසල ඇති මෙම අම්බලම සොයා ගැනීමට පන්සල පසුකර මීටර් 50 ක් ගමන් කලයුතුවේ.
මෙම ප්‍රතිමාව දළදා මළුව මධ්‍යයේ තරමක් උස් බිමක පිහිටා ඇත. පිළිමයේ බාහු අතුරුදහන් වී ඇත. මෙය නිස්සංග මල්ල රජුගේ (1187-1196) ප්‍රතිමාවක් ද නැතහොත් බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් ද යන්න අපැහැදිලි ය.
යෝජිත කිවුල් ඔය ජලාශ ව්‍යාපෘතිය යටතේ සිදුකරන ලද පාරිසරික බලපෑම් තක්සේරු වාර්තාවේ මෙම ව්‍යාපෘතියෙන් බලපෑම් ඇතිවිය හැකි මුලතිව් දිස්ත්රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන පනහකට වැඩි ප්‍රමාණයක් හඳුනාගෙන ඇත. මේ අතර නිකවැව ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන කිහිපයක් එහි සඳහන් වේ. එම ස්ථාන පහත දැක්වේ.
මහා පරාක්‍රම සමුද්‍රයේ නැඟෙනහිර මායිමේ වියළි කාලවලදී ගොඩබිමට සම්බන්ධ වන කුඩා දූපත් දෙකක් මත I පරාක්‍රමබාහු විසින් ඉදිකරන ලදැයි සැලකෙන ග්‍රීෂ්ම මාලිගා (ගිම්හාන මාලිගා) දෙකක නටබුන් පිහිටා ඇත. එකක් දීප උයනට ඉතා ආසන්නව පිහිටා ඇත, අනෙක ජලාශයේ තවත් මායිමකට යාබදව මීටර් 500 ක් දුරින් පිහිටි විශාල ගිම්හාන මාලිගාවකි .
රාජ්‍ය වර්ෂ 134 දී (බු.ව. 677) අනුරාධපුර රාජධානියේ රජ පැමිණ වසර හයක් රට කරවූ මහල්ලක නාග (මහළුනා) රජතුමා මෙම පුද බිමේ ප‍්‍රාසාදයක් කරවා ඇත. රාජ්‍ය වර්ෂ 827 දී (බු.ව. 1370 ) බෙරමිණි පාය ) රාජධානියේ රජ පැමිණ වසර දාසයක් රට කරවූ (3 – 4 ) දප්පුල රජතුමා මෙම පුදබිමට “ගොන්න විට්ඨි” නම් ගමක් පූජා කර ඇත.
අනුරාධපුර මුල් යුගයට අයත් දා ගැබක් සහිත නටබුන් පිහිටි ස්ථානයකි.නිසි සංරක්ෂණයක් නොමැති කමින් වැනසි යමින් තිබෙන මෙම ස්ථානය රංමඩුව රජමහ විහාරයේ විහාරාධිපති පුජ්‍ය කන්දේගෙදර සුධම්ම හිමියන් විසින් අනවසර කැණිම් කරන්නන්ගෙන් ආරක්ෂා කරමින් රැක බලා ගනු ලබයි.
වළගම්බා රාජ සමයේදී ඉදිකොටඇතැයි විශ්වාස කෙරෙන මෙම වාහල්කඩ D4 වෙහෙරගල රජමහා විහාරය 2019 වර්ෂයේදී ඉදිකරනලද විහාරස්තානයට පිවිසෙන වාහල්කඩ දොරටුව දක්මෙන්ම මෙය පුරාන විහාරස්ථානයක් බව මාහට හැඟීගියා. විහාරස්ථානයට ඇතුළුවූ පසු නූතන විහාරාංගයන්ගෙන් සමන්විත ‘විහාර භූමියක්’ දැකගන්නට පුළුවන්.
ත්‍රිකුණාමලය, කන්තලේ සීන කම්හල් බිමේ ඇති සීනිපුර විහාරස්තානයේ රුකක් මුල මෙම ශෛලමය බෙහෙත් ඔරුව දක්නට ඇත. දිස්ත්රික්කයේ නටබුන් බිම් අතර හමුවන එකම බෙහෙත් ඔරුව මෙය විය යුතුය.
ඓතිහාසික වාර්තාවන්ට අනුව මැණික්කඩවර නුවර ඉදිකර ඇත්තේ ධර්ම පරාක්‍රමබාහු IX (1489-1513) කාලය තුළ ඔහුගේ සහෝදරයන් වන ශ්‍රී රාජසිංහ සහ විජයබාහු විසින්. පෘතුගීසීන් 1598 දී ප්‍රථම වරට මහනුවර රාජධානියට එරෙහි හමුදා මද්‍යස්ථානයක් ලෙස මැණික්කඩවර භාවිතා කළහ.
රොබට් නොක්ස් බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනහිර ඉන්දියානු සමාගමේ සේවයේ යෙදී සිටි ඉංග්‍රීසි මුහුදු කපිතාන්වරයෙකි. ඔහු 1659 දී මහනුවර රාජධානියේ පාලකයා වූ දෙවන රාජසිංහ රජු විසින් සිරකරුවන් ලෙස රඳවා ගන්නා ලදී. ඔහු සහ තවත් නැවියන් 15 දෙනෙකු මහනුවර රාජධානියේ සිරකරුවන් ලෙස වසර 19 ක් රඳවාගෙන සිටි අතර නොක්ස් අවසානයේ 1680 දී නැවත එංගලන්තයට පලා ගියේය.
මැදිලිය ටැම්පිට විහාරය අඩි 2½ ක් උස කුළුණු 20 ක් මත ඉදිකර ඇත. මෙම ප්‍රතිමාගෘහය ඉදිකිරීම සඳහා අඟල් 9×9 ලී බාල්ක කණු මත රඳවා ඒමත අඟල් 4ක් පළල දැව ලෑලි තට්ටුවක් සදා ඒමත බිත්ති නංවා ඇත. ටැම්පිට විහාරයේ දිග අඩි 20 ක් සහ පළල අඩි 12 කි. අභ්‍යන්තර ප්‍රතිමාගෘහයේ ප්‍රමාණය අඩි 12×7 කි. වරිච්චි බිත්ති ඉදිකර ඒමත හුණු ආලේප කොට වහලය පැතලි උළු යොදා සම්පුර්ණ කොට ඇත.
හොරොව්පතාන, හබගම යාන් ඔයේ ගල් තලාවක් හරහා ඇති ගල් කණු සහ ගල් පුවරු වල නටබුන් මෙම මාර්ගයේ වැටී ඇති අනුරාධපුරයෙන් පිටවන ප්‍රධාන මාර්ගයක් පෙන්නුම් කරමින් ගඟ හරහා ඉපැරණි ගල් පාලමක් සංකේතවත් කරයි.
පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ස්ථූපය ප්‍ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කර ඇත. මුල් කාලයේ සිටම ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථූප සාදා ඇත්තේ පේසා වළලු 3ක් සමඟිනි. කලාතුරකින් සෝමාවතී ස්තූපය සහ සඳගිරිය ස්තූපය වැනි පේසා 2 ක් සහිත ස්තූප හමුවේ. කතරගම කිරි වෙහෙර වැනි තනි පේසාවක් සහිත ස්තූප දුර්ලභ ය. වෙහෙරගොඩැල්ල කැණීමේදී මෙම කුඩා ස්ථූපය තනි පේසාවක් භාවිතයෙන් ඉදිකර ඇති බව සොයා ගන්නා ලදී.
ඔබ යාපනයට පූනරීන් හරහා ඇති මාර්ගයේ ගමන් කරන්නේ නම්, යාපනය අර්ධද්වීපයට පහළින් වැලිපර තීරුවේ ඔබට සංචාරය කල හැකි ස්ථාන ගණනාවක් තිබේ. මෙම භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර් 22 ක් පමණ දිගින් යුක්ත වේ. මෙම මාර්ගයේ තාර දමා නැත. මෙම භූමි ප්‍රදේශයම තැනින් තැන නිවසක්, පල්ලියක් හෝ හමුදා මුරපොලකින් පමණක් බාධා වන ක්ෂිතිජය දක්වා විහිදෙන වැලිපර සහිත වෙරළකි.
පහළගම යටවත්තේ විද්‍යාරවින්ද පුරාණ රජමහා විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය ක්‍රි.ව. 1412 දී ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ රාජධානියේ රජ පැමිණි සවැනි ශ්‍රී සංඝබෝධි පරාක්‍රමබාහු රජ සමය දක්වා විහිදෙන බව පෙනේ.
මොට්ටුන්න ශ්‍රී කිරීටාරාම විහාරයේ පිහිටි ටැම්පිට විහාරය, ගම්පහ දිස්ත්රික්කයේ හොඳින්ම සංරක්‍ෂිත හා නඩත්තු කරන ලද ටැම්පිට විහාරය ලෙස සැලකේ. විහාරය මෑතකදී නැවත ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කොට ඇති අතර මුල් ගල් කුළුණු සමග කොන්ක්‍රීට් ආධාරක ගොඩනගා ඇත. ප්‍රතිමා ගෘහයේ දොරටුව දෙපස දෙරටුපාල දේවතා පිළිම දක්නට ලැබේ.
රිටිගල – ගලෙන්බිඳුණුවැව මාර්ගයේ සිට කිලෝමීටර 8 ක් පමණ ඇතුලතින් පිහිටි හුදෙකලා මහදිවුල් වැව ආසන්නව මහදිවුල්වැව පුරාණ විහාරය පිහිටා තිබේ. පාළු හා අබලන්වූ මෙම පුරාණ විහාරස්ථානය මහනුවර යුගයේ ඉදිකරන ලද ටැම්පිට විහාරයකින් සමන්විත වේ.
