කෝන්වැව බෝධිඅංගනාරාමය ටැම්පිට විහාරය සෙන්ටිමීටර 43ක් උස් වූ ගල් කුළුණු 17ක් මත ගොඩනගා ඇත. මෙහි පිළිම ගෙය වටා ප්රදක්ෂිණා පථයක් දිව යයි. මෙය ඉදිරියෙන් මීටරයක් පළල වන අතර දෙපසින් සෙන්ටිමීටර 61ක්ද පිටුපසින් සෙන්ටිමීටර 58ක්ද පළල වේ. පිළිම ගෙයහි ප්රමාණය මීටර් 2.67×2.31 ක් වන අතර මුළු ගොඩනැගිල්ලේ ප්රමාණය මීටර් 4.75×3.91 කි
ඉහල කඩිගමුව ශ්රී පුෂ්පාරාම පුරාණ විහාරය පිහිටා ඇත්තේ බෝවත්ත (බිංගිරිය – පඬුවස්නුවර අතර) සහ කුලියාපිටිය අතරය. මෙම විහාරස්තානයට ගමන් කිරීම සඳහා කුලියාපිටියේ සිට කිලෝමීටර් 13.7 ක් බෝවත්ත දෙසට ගමන් කළ යුතුය. නැතහොත් ඔබ බෝවත්ත සිට ගමන් කරන්නේ නම්, අලංකාර පොල් වතු මධ්යයේ පන්සල පාරට කිලෝමීටර 4 ක් ගමන් කළ යුතුය. මෙම මාර්ගයේ මීටර් 200 ක් පමණ දුරින් විහාරය හමුවේ.
අළුත් හේරත්ගම ටැම්පිට විහාරය ගල් කුළුණු 10 ක් මත ඉදිකර ඇති අතර එහි සාමාන්ය උස සෙන්ටිමීටර 51 කි. මෙවන් ගොඩනැගිළිවල සාමාන්යයෙන් දක්නට ලැබෙන ප්රදක්ෂිණා පථයක් මෙහි නොමැත. මෙහි ප්රථිමා ගෘහයේ දිග මීටර් 2.95 ක් සහ පළල මීටර් 2.36 කි. සම්පූර්ණ ගොඩනැගිල්ල මීටර් 3.94 ක් සහ පළල මීටර් 2.36 වේ.
අඹේපුස්ස සිට අලව්ව නගරය හරහා කිලෝමීටර් 13 ක් දුරින් බුජ්ජොමුව පිහිටා තිබේ. පල්ලෙමෝරුගම ජයවර්ධන ශ්රී සුමංගලාරාමය විහාරය පිහිටා ඇත්තේ වයඹ පළාතේ මායිමේ මහා ඔයට මායිම්ව ඇති බුජ්ජොමුවහි ය.
අකාස චෛත්යය යාල වනෝද්යානය (1 වන කොටස) තුළ ඇති ඇත්ගල්පව්ව පර්වතය මත ක්රිස්තු පූර්ව 2-3 සියවසට අයත් ආරාම සංකීර්ණයකට අයත් ස්ථූපයකි
මෙම පුරාණ ඉලුක්වැව අමුණ සම්බන්ධයෙන් ඓතිහාසික මූලාශ්රවල සඳහන් නොවේ. එහෙත් ජනප්රවාදයට අනුව කියවෙන්නේ මෙම අමුණ හුරුළු වැවට වඩා පැරණි බවයි. වර්තමානයේදී මෙම අමුණ පිහිටි ස්ථානයේම නව අමුණක් ගොඩනඟා ඇත.
වසර ගණනාවක් මහා බලකොටුවක්, දන්ත ධාතු මන්දිරයක් , රජ මාලිගාවක් හා විශාල සන්ඝාරමයක්ව පැවති සීගිරියට නොදෙවෙනි බෙලිගල අද කිසිදු අවුහරණක් නොමැතිව නිදන් සොරුන්ගේ රජ දහනක්ව පවතී. මෙම පර්වතය නැගීමට ඇති දුෂ්කරතාවය නිසා සාමන්ය ජනතාව හෝ ගැමියන් මෙහි ගමන් කරන්නේ කලාතුරකිනි.
කිවුලේකඩවල පුරාණ ශෛලබිම්බාරාම විහාරයට ඉදිරිපිට මාර්ගයේ කිලෝමීටරයක පමණ ගමන් කලවිට පුරාණ හින්දු කෝවිලයක සංරක්ෂිත නටබුන් ස්ථානයට ලඟාවිය හැක. මෙහි සංරක්ෂිත කෝවිල ගොඩනැගිල්ලට අමතරව ගලක කෙටු දෙමළ අක්ෂරයෙන් කෙටූ විශාල සෙල්ලිපියක්ද ඇත.
සබරගමු පළාතේ රත්නපුර දිස්ත්රික්කයට අයත් ප්රධාන නගරයක් වූ බලංගොඩ සිට කල්තොට දක්වා දිවෙන මහා මාර්ගයේ කිලෝමීටර 25ක් ගියතැන දකුණු දෙසට හැරෙන බොරළු පාර ඔස්සේ මීටර් දෙසීයක් පමණ ගිය විට ගල්ටැම්යාය ලෙස හඳුන්වන පුරාවිද්යා භූමියට ඇතුළු විය හැක.
චූලවංසයට අනුව කොට්ඨබද්ධ අමුණ පරාක්රමබාහු කුමරා විසින් කරවනලද මුල්ම අමුණ වේ. ඇමතිවරුන්ගේ විරෝධය නොසලකා ඔහු කොට්ඨබද්ධ ප්රදේශයේ අමුණක් කොට දැදුරු ඔය දෙපසට ඇළ මාර්ග 2 කපවා කෙත්වතු අස්වැද්දු බව සඳහන් වේ.
සී. ඩබ්ලිව්. නිකලස් මහතා A CONCISE HISTORY OF CEYLON කෘතියේ දෝරදත්තික අමුණ හක්වටුන්න ඔය සහ කිඹුල්වානා ඔය එක්වන දෙමෝදර පිහිටා ඇතිබවත් මෙහි ඇල මාර්ගය තලගල්ල වැවට ජලය සැපයු බවත් පවසයි. තලගල්ල වැවෙන් වාන් දමන ජලය නැවත එබවලපිටියට ඉහළින් දැදුරු ඔයට නැවත එක්කර තිබු බවත් එම ජලය නැවතත් රඳවා මාගල් වැවට හරවන ලද බව පවසයි.
බොහෝ අය නොදන්නා ඉතා දුෂ්කර ප්රදේශයක පිහිටා ඇති කොක්එබේ පුරාවිද්යා භූමිය සංරක්ෂණය කොට ඇති වටිනා ස්ථානයකි. අනුරාධපුර සිට හොරොව්පතාන මාර්ගය හරහා හෝ හබරන සිට පලුගස්වැව හරහා මෙම කොක්එබේ ගම්මානයට පිවිසිය හැකිය.
දීඝ පාෂාණයේ ලෙන් සංකීර්ණය දෙසට ඇති මාර්ගයේ පාෂාණයක් මත මෙම යුගයේ දී හමු වන ඉතා දුර්ලභ වර්ගයේ සෙල්ලිපිය, දෙමළ ගෘහපතින්ගේ සෙල්ලිපිය ලෙස මහාචාර්ය පරණවිතානයන් විසින් ලෙස නම් කොට ඇත. මෙම පාෂාණය වටා කපා ඇති කුහර පිරික්සීමෙන් මීට ඉහළින් මෙහි වහලක් තිබූ බව පෙනේ.
කෑගල්ලේ සිට පොල්ගහවෙල මාර්ගයේ කිලෝමීටර් පහක් පමණ ගිය විට හමුවන දේවාලගම මංසන්ධියෙන් පුස්සල්ල අතුරු මාර්ගයට හැරී කිලෝමීටර 3.5ක් පමණ ගමන් කළවිට යටිදොල පහළ පුරාණ රජමහා විහාරය හමුවේ.
බදාමයෙන් සාදා රට උළු භාවිතා කොට ප්රතිසංස්කරණය කොට ඇති පට්ටියවත්ත අම්බලම සමසතරැස් ආකාරයට සාදා ඉදිරිපසින් ඇතුළු වීමට කුඩා කොරිඩෝවක් වැනි කොටසක් එක්කොට ඇත. මෙම කොටස් දෙකෙහිම පල දෙකක් වන ලෙස වහලය සෙවිළි කොට තිබේ.
නාඋල අම්බලම නාඋල නගර මද්යයේ පිහිටයි. ජනප්රවාදයන්ට අනුව මෙම අම්බලම දෙවනපෑතිස්ස රජ සාමය හා සම්බන්ධය. සිංහල රාජ්ය සමයෙන් පසුව ඉංග්රිසි පාලන සමයේ දී (1880 දශකයේ ) නාඋල ශ්රි නාග ජාතික පාසලේ ආරම්භ සිදුවන්නේ ද මෙම අම්බලම මුල්කරගෙන බව ඉතිහාසයේ දැක්වෙයි.
කඩුවෙල සිට වැලිවේරිය හරහා හරහා ඇති නව නුවර පාරේ දරණගම මංසන්දියේ සිට මීටර 350පමණ ඇතුලට වන්නට කුඹුරු යායකට යාබදව දරණගම අම්බලම පිහිටා තිබේ.
මෙම පුරාවිද්යා ස්ථාන පවතින්නේ හැළඹවැව අලුතින් ඉදිවෙන රණතිස්පුර නැවත පදිංචි කිරීමේ ගම්මානය තුල හා අවට වේ. මෙහි මද්යය ගම්මානය ඉදි කිරීම සඳහාද ඒ වටා ඉඩම් කෘෂිබෝග වගා සඳහා බෙදා දීමද එලි කරමින් පවතී. වසර දහස් ගණනක් වනයෙන් වැසී තිබූ මෙම ප්රදේශ එලි කිරීමේදී පුරාණ බෞද්ධ සිද්ධස්ථානයන්හි අවශේෂ තැනින් තැන මතු වෙමින් පවතී.
ගල් කණු 4 බැගින් සිටින ලෙස සකස් කරන ලද මෙම පිළිමගෙයි මධ්ය නිදන් හොරුන් විසින් දැනට වසර කීපයකට පෙර හාරා ඇත. මෙම පිළිම ගෙය දිගින් මීටර් 38ක් සහ පළලින් මීටර 8ක් වන ගොඩනැගිල්ලකි.
මෙහි ඇති බෝධි වෘක්ෂය වටා පුරාණ බෝධිඝරයට අයත් ගල්කණු කිහිපයක් දැකගත හැක. බෝධිඝරය මධ්යයේ ශෛලමය සමාධි බුදු පිළිමයක් දක්නට තිබේ. බෝධිඝරයෙන් පිටත මුල් වලින් හා පසින් වැසුනු ගල් කණු කිහිපයක්, කොරවක් ගලක් හා පියගැට පෙළක සාධක දැකගත හැක.
